Amerikalıların gizlisi saklısı yok

  • Giriş : 20.02.2006 / 00:00:00

Başkan, bakanlar başta olmak üzere tüm federal yetkililer ile Kongre üyeleri kamuoyuna açık servet bildiriminde bulunmak zorunda.

Facebook Twitter
Yazı Boyutu:


Türkiye'de zaman zaman alevlenen, zaman zaman küllenen, ama yıllardır hep gündemdeki yerini koruyan bir tartışma var: Yöneticilerin, kamu görevlilerinin ve özellikle de siyasilerin uymaları gereken etik kurallar...
Bu kurallarla öncelikle mal varlıkları ve dokunulmazlıkları anlaşılıyor.
Türkiye'de de bu konularda demokratik ölçütlere uygun, kamuoyunu tatmin edici düzenlemeler için her seçim döneminde sözler verilir, ama seçim dönemi geride kaldıktan sonra genellikle ipe un serilir. Vaatlerin neden tutulmadığı konusunda muhtelif gerekçe ve mazeretler öne sürülür. Ve bu tartışma Türkiye'de on yıllardır böyle sürüp gider...
Bu kez de Maliye Bakanı Kemal Unakıtan'ın CHP Genel Başkanı Deniz Baykal'ın mal varlığına laf ettiği iddiasının Yeni Şafak gazetesinin manşetine taşınmasıyla birlikte Türkiye kendisini yeniden bu tartışmanın içinde buldu.
Baykal mal varlığını açıkladı ve Başbakan Recep Tayyip Erdoğan'ı da
mal varlığını açıklamaya davet etti. Başbakan Erdoğan, gecikmeli olarak bir açıklama yaptı. Bu arada, Unakıtan'ın kaçak villasını kurtaran imar düzenlemesi, çocuklarının şirketleri, ve bakan hakkında açılan ancak milletvekili dokunulmazlığı nedeniyle yürütülemeyen soruşturmalar gündeme geldi.
Türkiye yeniden etik meselesini tartışırken, dünyadaki uygulamalar nelerdir?
Mal varlığı bildirimi konusunda düzenlemeler nedir? Mal bildirimleri
şeffaf mıdır, yoksa kapalı mı? Dokunulmazlığın sınırı nerede başlar, nerede biter? Seçilmişler siyaset dışında ticari faaliyette bulunabilirler mi? Hediye kabulünde ölçüler nedir?
İşte Milliyet'in Washington'dan Moskovaya kadar geniş bir coğrafyaya yayılan yurtdışındaki muhabirleri bulundukları ülkelerde bu soruların yanıtlarını araştırdılar.
Milliyet'in dünyadaki uygulamaları Türk kamuoyunun dikkatine getirecek olan bu dizisinin Türkiye'deki tartışmaya yeni perspektifler katacağına inanıyoruz.

Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) seçilmiş ya da atanmış yetkililerin bu konumlarını mali çıkar sağlamak için kullanmalarını önlenmeye dönük bir dizi yasa var. Buna karşın gerek federal hükümet gerekse eyaletler düzeyinde şeffaflığın artırılması arayışı da sürüyor.
Mevcut uygulamaya göre, başta başkan, kabine üyeleri ve üst düzey bürokratlar olmak üzere federal yetkililer ile Kongre üyelerinin kamuoyuna açık servet bildiriminden bulunmaları zorunlu. Bu zorunluluk 50 eyaletin 47'sinde de yerel yönetici ve parlamenterler için de geçerli.

Standart, dilimli, açık
ABD'de başkan dahil yürütmenin bütün mensupları, 1978 tarihli "Hükümet Etiği Yasası" gereği kendilerinin, eşlerinin ve 18 yaşından küçük çocuklarının servetini "SF 278" adlı standart bir formla her yıl bildirir.
Bu bildirim, halka açık arşivlerde saklanır ve medya tarafından internet sitelerinde yayımlanır. Forma göre, bildirim kesin rakamlar yerine "bin ile 15 bin dolar", "5 ile 25 milyon dolar" gibi geniş dilimler halinde yapılıyor ve "olası en az" ile "olası en üst" sınırlar belirtiliyor.

Aileye özel öneri yasak
ABD'de federal yetkililer, siyasi görevleri ile çıkar çatışması oluşturabilecek ticari bağlarını kesmek zorundalar. Federal hükümetten maaş alan hiç kimse bir başka kaynaktan ücret, ödenek, tazminat gibi ödeme kabul edemez. Ancak kamuya beyan ettikleri menkul varlıklarından yasal faiz ve değerlenme yoluyla gelir sağlayabilirler.
Kongre üyeleri ticari etkinlikte bulunabilir, ancak "sadece kendilerinin ve ailelerinin mali çıkarını ilgilendiren ya da sadece kendilerinin ve ailelerinin de içinde bulunduğu sınırlı bir grubu ilgilendiren" yasa teklifi getirmeleri ya da üzerinde çalışmaları yasak.

Hediyelerde açıklama ve belge şart

Üst düzey federal yetkililer, elde ettikleri bütün geliri, ödedikleri vergiyi, kabul ettikleri hediyeleri ve yaptıkları bağışları kamuoyuna açıklamak zorunda. Başkanların kendi vatandaşlarından kabul edebilecekleri hediyelerde parasal sınır yok, ancak değeri 285 doları aşan bütün hediyelerin açıklanması şart. Yabancı yetkililerin başkanlara verdiği bütün hediyeler ise "Amerikan halkına ait" sayılır ve Milli Arşiv'e devredilir.

Gerektiğinde dokunuluyor

Kongre üyeleri genel cezai dokunulmazlığa sahip değil ama "Kongre'deki ifadelerinden ve tartışmaları" nedeniyle yargılanamazlar.
Federal görevlilerin ise genel dokunulmazlığı var. Bir federal yetkilinin görevinde haksızlık yaptığı ya da bir devlet sözleşmesinde usulsüzlük görüldüğü iddiaları, dokunulmazlık kapsamı dışında.
ABD başkanları, görevleri kapsamındaki karar ve uygulamalarında yargı dokunulmazlığına sahip. Ancak Watergate skandalına ilişkin Yüksek Mahkeme kararı, bu dokunulmazlığın "sınırsız olmadığını" hükme bağlamıştı. Başkanlar, Nixon-Watergate ve Clinton-Lewinsky örneklerindeki gibi resmi soruşturma geçirebilir ve Kongre tarafından görevden azledilebilir. Azledilen başkana yargı yolu açıktır.

İngilizler kılı kırk yarıyor

Politikacılar sadece mal varlıklarını değil, özel indirim ve imtiyaz kartlarını dahi bildirmek zorunda. İsteyen milletvekili, cinsel eğilimini de açıklayabilir. Milletvekillerinin oylamadaki tutumu, konuşmasındaki vurgu bile ile özel çıkar açısından incelenir

NEVSAL ELEVLİ Londra
İngiltere'de politikacı ve kamu görevlilerinin mal varlıkları konusunda "kılı kırk yaran" bir tutum izleniyor. Her genel seçim sonrasında milletvekillerinin mal varlıkları, gelirleri, para karşılığı yaptıkları tüm çalışmalar, seçimi izleyen 6 ay içinde parlamento tarafından kayıtlara geçirilir ve parlamentoya ait bir internet sitesinde de yayımlanır.
Servet bildiriminin yanı sıra, milletvekillerinin oylamadaki kararları, yaptıkları konuşmalar ve savundukları politikalar bile izlenir. Böylece bir milletvekilinin oyunun ya da konuşmasındaki vurgunun bir şekilde kişisel çıkarlarına hizmet edip etmediği bile incelenir.

Bedava gezi yasak
Milletvekillerinin bildirmesi gereken gelir ya da çıkar kalemleri tek tek belirlenmiştir. Bunların başlıcaları şirket yöneticiliği, para karşılığı devamlılığı olmayan seminerlere katılmak gibi faaliyetler, özel şirket ya da kişilere danışmanlık, sponsorluklar ya da maddi destekler çerçevesinde elde edilenler, armağanlar, imtiyaz ve özel indirim kartları.
Milletvekilleri dış gezilerde de kendileri ve eşlerinin masraflarını, eğer devlet ödemiyorsa, başkalarına yükleyemezler.
Beyanlardaki değişikliklerin de 4 hafta içinde parlamentoya bildirilmesi gerekir.
Milletvekilleri ileride skandala yol açmamak adına, bildirimde sadece varlık ve gelirlerini değil, geçmişte çalıştığı işyeri, seksüel eğilimleri gibi kişisel bilgilerini de belirtebilir.
Bütün bildirimlerde dürüst davrandığı varsayılır ve hata olduğu iddiası gündeme gelmedikçe bunların doğruluğu araştırılmaz.
İnglitere'de parlamentoda görev yapan gazeteciler için de aynen politikacılar için olduğu gibi mal beyanı zorunluluğu var.

Maaşa göre hediye
Bir İngiliz milletvekili maaşının sadece yüzde biri değerinde hediye kabul edebiliyor. Aynı şekilde ağırlamalar sırasında milletvekili için yapılan jestlerin değerinin de maaşının yüzde birini geçmemesi gerekir.
İngiltere'de hükümet üyeleri de dahil, bütün politikacılar aynı zamanda ticari faaliyette bulunabilir. Ancak bu konuda iktidardaki her parti kendi kuralını koyabilir.

İşçi Partisi yasak getirdi
Örneğin halen iktidarda bulunan işçi Partisi, bu konuda bakanlarına katı yasak getirdi ve bütün ticari faaliyetlerini askıya almalarını şart koştu. Milletvekillerine ise böyle bir kısıtlama yok.
İngiltere'de milletvekilleri ve bakanlar herhangi bir dokunulmazlık zırhına sahip değil. Parlamenter olarak usulsuzlüğe karıştığı saptanan ve hapis cezasına çarptırılan pek çok politikacı var.

Rusya yolun başında

Servet bildirimini 1999'da dönemin Devlet Başkanı Yeltsin başlattı. Ulusal ya da yerel seçimde aday olanların serveti kamuoyuna açıklanır

CENK BAŞLAMIŞ Moskova
Rusya, bürokratların ve üst düzey devlet görevlilerinin servet bildirimi konusunda, yasal boşluklar ve uygulamadaki sorunlar nedeniyle henüz önemli bir ilerleme sağlamadı.
Servet bildirimi uygulamasını 1999'da dönemin Devlet Başkanı Boris Yeltsin başlattı. Yolsuzlukları önlemeye çalışan Yeltsin, bütün politikacı ve bürokratlar için bildirimi zorunlu kıldı. Yerel ya da ulusal seçimlerde aday olan herkes, kendisinin ve eşinin son iki yıldaki maddi gelirini, taşınmaz mallarını Merkez seçim Komisyonu'na yazılı olarak bildirir.

Adaylığa iptal nedeni
Merkez seçim Komisyonu'nun Maliye Bakanlığı aracılığıyla inceleme yapar va adayın sahip olduğu servetin yüzde 10'undan fazlasını gizlediği anlaşılırsa adaylığı iptal edilir. Ancak adayların bazı mallarını yakınlarının üzerine geçirerek bu yasağı deldiği biliniyor.
Merkez seçim Komisyonu adayların servet bildirimini bir bültenle kamuoyuna duyurur. Başkan adaylarının beyanları ise komisyonun internet sitesinde yayımlanır.

Şaşırtan servet
Rusya'da politikacıların ve bürokratların görev süreleri içinde ticaretle uğraşması yasak. Buna karşın, şu andaki Rusya hükümetinde yıllık geliri bir milyon doların üzerinde dört bakan var. Bunlardan Ulaştırma Bakanı İgor Levitin'in geliri kendi beyanına göre beş milyon dolara yaklaşıyor. Devlet Başkanı Vladimir Putin'in yıllık geliri ise 60 bin dolar.

Dokunulmazlık var
Yasalara göre, devlet görevlilerinin asgari ücretin beş katı olan 3 bin rubleyi, yani 142 YTL'yi aşan değerde hediye kabul etmesi yasak. Fakat yasak deliniyor.
Bir parlamenterin dokunulmazlığının kaldırılması için ağır suç işlemesi ve Başsavcılığın talepte bulunması gerekiyor. Parlamento şimdiye kadar cinayetten suçlanan bazı vekillerin dokunulmazlığını kaldırmayı kabul etti.

Facebook Twitter Yahoo Google Linkedin Stumbleupon Delicious