İran rejiminin yapıtaşları Azeriler

  • Giriş : 28.01.2007 / 00:00:00

Sünni Kürt ve Arapları bir arada tutmakta zorlanan İran, çoğu Şii olan 15 milyonluk Azeriler açısından rahat.

Facebook Twitter
Yazı Boyutu:


İran'daki Sünni azınlıkları bir arada tutmakta zorlanan rejim, Şii gruplar açısından oldukça rahat. Çünkü etnik kökenleri ne olursa olsun Şiiler önemsiz bazı kıpırdanmalar dışında İranlı olmayı üst kimlik olarak benimsiyor. Pakistan sınırında yaşayan Sünni Beluciler arasında Taliban'ın etkisiyle yayılan ayrılıkçı hareketler Şii Beluciler arasında destek görmüyor. Aynı şekilde Sünni Kürtler arasındaki 'bekle gör' siyasetinin 'İran Kürdü' diye anılan Şii Kürtler arasında hemen hiç destekçisi yok. Ama Şii inanışının İran milli kimliğindeki önemi, en açık ifadesini Azerilerde buluyor. 70 milyon nüfuslu İran'da 15 milyondan fazla olan Azeriler -en azından şimdilik- etnik sorun oluşturmamakla kalmıyor, aslında dini anlamda oynadıkları rolten ötürü onlar için 'İran'ın yapıtaşı' bile denilebilir...
Türkiye, Nahcivan, Azerbaycan ve Ermenistan sınırında yaşayan İran Azerileri, Türkiye ve Azerbaycan'la hem kültürel hem de ekonomik anlamda yakın ilişkiler içinde. İran Azerbaycanı'ndaki Tebriz, Erdebil, Zencan, Reşt, Astara gibi şehirlerin tamamına yakını, Hemedan ve Urumiye'nin ise yarıdan fazlasını Azeri nüfus oluşturuyor. Ama Azeri nüfus bu bölgelerle sınırlı değil. Tahran'da her üç kişiden birisi Azerice konuşuyor. Azeriler, küçük çaplı da olsa Türkçe gazete ve dergi yayını yapabiliyor. Ama anadilde eğitim hakları yok. Amerika'da yaşayan Tebrizli Mahmut Cohregani liderliğindeki siyasi çizgi, anadilde eğitimden bağımsızlığa uzanan taleplerde bulunuyor. En son İran gazetesinde yayımlanan ve Azerileri aşağılayan karikatüre verilen kitlesel tepki İran makamlarını zorda bıraksa da bu rahatsızlığın etnik ayrımcılıkla sonuçlanma ihtimali hayli zayıf.

Önemli ayetullahlar Azeri
İranlı Azeriler anadil sorununu teslim etse de, ayrılık fikrine karşı ve daha da ötesinde İranlı olmayı önemsiyor. İran tarih boyunca Azeri hanedanlar tarafından (Safevi, Kaçar) yönetildi ve Azeriler hiç ikinci sınıf vatandaş olmadı. Üstelik çoğu Azeri için İslam Devrimi bir Fars devrimi olmaktan çok Azeri din adamları devrimi. O kadar ki, devrim öncesi ve sonrasında İran'ın en büyük dini otoriteleri Ayetullah Hoyi, Ayetullah Tebrizi, Ayetullah Musavi Erdebili, Ayetullah Lenkerani, Ayetullah Şeriatmedari Azeri kökenli din adamlarıydı. Devrim sonrası da aralarında dini lider Ayetullahn Ali Hamaney'in bulunduğu çok önemli yöneticiler hep Azeriler arasından çıktı.
Diğer yandan İran ekonomisi hem Tebriz hem de başkent Tahran'da çarşıyı kontrol eden Azeri tüccarların elinde. Hamaney'e yakın bir yetkili, İran Azerilerinin iktidarda olmadığını savunan ayrılıkçıları, "Bunu söyleyen iktidar nedir, nasıl kullanılır bilmeyen bir avuç köylü. İran tarih boyunca Fars olduğu kadar, hatta ondan da fazla Türk (Azeri) oldu. Şimdi de değişen bir şey yok" diyor.
Azeri cephesinde rahat olan İran, Basra Körfezi ve Irak sınırında yaşayan ve sayıları 3 milyon civarındaki Araplar konusunda ise çok hassas. Zira tamamı Sünni olan Araplar Irak ve Suudi etkisinde. Kaide'nin de buralarda çok güçlü olduğu söyleniyor. Tahran'a göre, Huzistan Araplarının bağımsızlığı için mücadele eden örgütler, Suudiler ve Britanya tarafından finanse ediliyor. Pek çok yorumcu Tahran'ın Riyad'la yakın ilişkiye geçmek istemesinin arkasında sadece Irak değil, Huzistan faktörünün bulunduğu kanısında. Bölgede ayrılıkçı hareketlerin geri dönülmez aşamada olduğunu açıkça söyleyenler de var. Onlara göre, İran'ın Suudiler ve Körfez Araplarına karşı en önemli kozu ise 1970'lere kadar İran toprağı olan Bahreyn'deki Şii Arapları hareketlendirmek.

Belucistan 'öteki İran'
Etnik ve dinsel çeşitliliğe en az uyum sağlayan grup Beluciler ise Pakistan sınırında yaşıyor. 2 milyon civarında oldukları sanılıyor. Etnik olarak Pakistan kökenliler ve az sayıda Şii aşireti dışında tamamına yakını Sünni. Siyasi geleceklerini Pakistan'a bağlamış durumdalar. İran toplumuyla kaynaştıklarını söylemek güç. 2005'te yapılan araştırmaya göre, İranlıların yüzde 30'u Belucileri İran kökenli saymıyor. Her beş İranlıdan üçü Belucistan'a adım bile atmamış.

İslam devletinde gayrimüslim olmak
Büyük bir etnik ve dinsel zenginlik barındıran İran'da az sayıda gayrimüslim yaşıyor. İran açısından en önemli azınlıklar binlerce yıldır burada yaşayan Zerdüştler, İslam Devrimi'nden sonra en sert takibata maruz kalan Bahailer, Ermeniler ve Yahudiler.
Zerdüştler çoğunlukla Yezd ve İsfahan'da yaşıyor. İbadete açık en büyük mabetleri Yezd kentinde. Sayıları 150 bin civarında. İkinci önemli gayrimüslim azınlık Ermeniler. İslam Devrimi sonrası sayıları birkaç bine düşen İran Ermenileri, başkent Tahran ve İsfahan'da yaşıyor. Bu kentlerde açık birkaç kiliseleri de var. Bugün Tahran'da yaşayan Ermenilerin sayısı 1500 civarında. Devrim öncesi 25 okulda 7 binden fazla Ermeni öğrenci eğitim görürken, bugün dört okul açık. Ermenilerin, ülkeyi devrim sonrası kız/erkek ayrı eğitim zorunluluğu yüzünden terk ettikleri biliniyor.

Urumiye'de Ermeniler için votka fabrikası
Dinsel özgürlükler açısından sorunları bulunmasa da gayrimüslimler günlük yaşamda tüm İranlıların uydukları kurallara riayet etmek zorunda. Kadınların kapanması, kamuya açık alanlarda içki yasağına onlar da uyuyor. Ama bazı ayrıcalıkları bulunduğunu da teslim etmek lazım. Tahran merkezinde Ermenilere ait 'Ararat' adlı büyük bir eğlence merkezi ve gece kulübü var. Buraya sadece Ermeniler girebiliyor. İçeride içki ve kılık kıyafet özgürlük hâkim. Ülkenin bazı bölgelerinde Ermeniler için üretim yapan içki fabrikaları da var. En önemlisi Urumiye'deki votka fabrikası.

Yahudiler siyasette olsalar da kıskaçtalar
Sayıları 10 bin civarındaki İran Yahudileri ise aslında en kritik azınlık. Toplumsal güçleri olmasa da rejiminin temel argümanları İsrail ve Siyonizm karşıtlığı üzerine kurulduğundan kıskaçta hissediyorlar. Yine de siyasi temsile sahipler. Yahudi cemaatini mecliste Moris Muhtemedi temsil ediyor. Ama İran toplumu ve siyasetiyle ilişkileri ironik. Mesela cemaat lideri İran'da siyasal gövde gösterisi olan Kudüs Günü'ne katılmak zorunda. Sık sık İsrail'i çok sert eleştiren, Siyonizm karşıtı açıklamalar yapıyor. Gerçek Yahudiliğin İsrail ve Siyonizm karşıtı olmayı gerektirdiğini yineleyerek... Yahudilerin gündelik hayattaki en büyük sıkıntısı ise şabatta, yani cumartesileri çalışmak zorunda kalmaları. Perşembe yarım gün ve cuma tam gün resmi tatil olan İran'da cumartesileri mesai zorunluluğu var. Ekonomik olarak toplumun üst tabakasını temsil eden Yahudi azınlık daha çok Tahran'ın kuzey semtlerinde yaşıyor. Yahudi gençlerin devam ettiği dört okul bulunuyor. Yahudi cemaatiyle ilgili en dikkat çekici nokta İran toplumunda dikkat çekmeden yaşamaları. O kadar ki Tahran'daki Ermeni kilisesini herkes bilirken, havranın yerini bileni bulmak zor.

Facebook Twitter Yahoo Google Linkedin Stumbleupon Delicious