ABD ile İran arasında Hürmüz Boğazı ve Basra Körfezi’nde dört gündür süren karşılıklı saldırıların ardından ateşkes sağlandı ve tarafların Salı günü Katar’da bir araya gelmesi bekleniyor. Gerilimin, var olan mutabakat zaptının belirsiz maddelerini netleştirme ve kritik konulardaki müzakerelere zemin hazırlama çabasından kaynaklandığı belirtiliyor. Trump yönetiminden bir yetkili, iki tarafın “şimdilik geri adım atma” konusunda anlaştığını açıklarken İran’dan henüz resmi bir yorum gelmedi.
HÜRMÜZ BOĞAZI’NDAKİ GERİLİMİN KÖKENİ
Çatışmalar, İran’ın Singapur bayraklı bir konteyner gemisine Perşembe günü saldırmasıyla başladı. ABD’nin misilleme olarak Hürmüz Boğazı çevresindeki İran insansız hava aracı ve füze depolarını vurmasının ardından Tahran, Kuveyt ve Bahreyn’deki ABD üsleri ile Körfez müttefiklerine yönelik saldırılarını artırdı. ABD’li yetkililer, İran’a ait tüm insansız hava araçlarının ve füzelerin etkisiz hale getirildiğini veya hedeflerine ulaşamadığını duyurdu. Bu gelişmeler, petrol akışının yeni yeni normale döndüğü bir dönemde küresel ekonomik rahatlamayı tehlikeye atarken taraflar arasındaki mutabakat zaptının ihlal edildiği yorumlarına yol açtı.
İRAN’IN STRATEJİK HAMLELERİ
İran’ın bu saldırgan tutumunun arkasında, küresel ekonomi için hayati önem taşıyan boğaz üzerindeki kontrolünü pekiştirme isteği yatıyor. Tahran, savaş sonrası yeni bir bölgesel stratejik paradigma oluşturma hedefiyle hareket ederken, aynı zamanda Başkan Donald Trump’ın politikalarını test ediyor. İran’ın, savaşı sona erdiren anlaşmayı zafer olarak nitelendiren Trump’ı siyasi baskı altına almaya çalıştığı değerlendiriliyor. Washington ise İran’ın boğazdaki trafiği kontrol etmesine izin vermeyeceğini, bunun ABD’nin bölgesel gücünü zayıflatacağını düşünüyor.
EKONOMİK VE SİYASİ BOYUT
Son çatışmalar, Trump yönetiminin İran’ın devrimci hükümetini ve alışılmış katı müzakere taktiklerini anlama kapasitesine yönelik soru işaretlerini de beraberinde getirdi. Orta Doğu’daki ateşkeslerin genellikle tüm askeri eylemleri durdurmadığı, ancak tam ölçekli savaşa dönüşü engelleyen bir tavan oluşturduğu biliniyor. Trump, İran’ın ateşkesi ihlal etmeye devam etmesi halinde ülkenin “artık var olmayacağı” tehdidinde bulunsa da, geçmiş deneyimler Tahran’ın bu tür söylemleri ciddiye almadığını gösteriyor. Öte yandan, petrol fiyatlarındaki düşüş ve benzin fiyatlarındaki gerileme, Trump’ın ekonomik kaygıları nedeniyle çatışmayı tırmandırmaktan kaçındığını ortaya koyuyor.
MÜZAKERE SÜRECİNİN GELECEĞİ
Eski Biden yönetimi ulusal güvenlik danışmanı Jake Sullivan, yaşananların müzakereler öncesinde gergin bir dönemin habercisi olduğunu belirtti. Sullivan’a göre İran, Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolünü hatırlatmak için ileri adım atıp, güçlü bir itirazla karşılaştığında geri çekilen bir strateji izliyor. Bu döngünün, nükleer dosya gibi daha karmaşık konularda da devam edeceğini ve 60 gün içinde somut ilerleme kaydedilmesinin zor olduğunu ifade ediyor. Demokratlar, Trump’ın varılan mutabakatı zafer olarak nitelendirmesini “aşağılayıcı bir yenilgi” olarak değerlendirirken, anlaşmanın Kongre’de savaş yetkileri konusunda yeni bir tartışmayı alevlendirmesi bekleniyor.
SONUÇ VE RİSKLER
Hürmüz Boğazı’ndaki çatışmaların kontrol edilebilir seviyede devam edip etmeyeceği yoksa tüm diplomatik süreci ve anlaşmayı yok ederek bölgeyi yeniden tam ölçekli savaşa sürükleyip sürüklemeyeceği belirsizliğini koruyor. Trump’ın tutarsızlıklarıyla bilinen kişiliği, İran’ın sürekli meydan okumaları karşısında ne kadar daha tahammül edeceği sorusunu gündeme getiriyor. Uzmanlar, kırılgan bir ateşkes sağlansa bile Trump için savaştan kolay bir çıkış olmadığı görüşünde birleşiyor.