Bangladeş’teki bir halı fabrikası, huzurlu avluları, göletlerle çevrili yolları ve tropikal bitkilerle dolu cephesiyle mimarlık dünyasının en prestijli ödüllerinden birini kazandı. Rangpur şehrinde yer alan yedi katlı Green Field Fabrikası, Perşembe günü RIBA Uluslararası Ödülü’nü aldı ve jüri, yapıyı “sessiz alçakgönüllülüğün bir eseri” olarak tanımladı. 144,000 metrekareden fazla alana yayılan fabrika, tasarımında yeşilliği entegre ettiği için ödülün organizatörü olan Kraliyet Britanya Mimarlar Enstitüsü (RIBA) tarafından övgüyle karşılandı.
MİMARİ TASARIM VE İLHAM
Projeyi üstlenen Bangladeşli firma Nakshabid Architects, geleneksel Bengali evlerinden ilham aldı. Bu evler genellikle avlular ve göletlerle çevrilidir. İki yılda bir verilen bu ödül, genellikle dikkat çekici yapılar yerine topluma odaklanan projeleri ödüllendirir. Jüri, yaklaşık 5,000 çalışanı bulunan fabrikanın, büyük ölçüde kadın olan iş gücüne olan odaklanmasını özellikle takdir etti. Çalışanlar için bir çatı katı kreşi, yerinde sağlık hizmetleri ve sosyal alanlar gibi olanaklar sağlanıyor. Tesisin girişinde, kadınların güçlenmesini simgeleyen büyük bir kadın heykeli yer alıyor.
ÇALIŞANLARIN YAŞAMINA KATKI
RIBA’ya göre, jüri üyeleri Eylül ayında siteyi ziyaret ettiğinde, çalışanların genellikle mesai saatleri dışında aileleriyle birlikte fabrikanın olanaklarını kullandığını gözlemledi. Proje, “fabrika tasarımı ve işletimi için alternatif bir model” sundu. Bangladeş, dünyanın en büyük tekstil üreticilerinden biri olmasına rağmen, ülkedeki fabrikalardaki koşullar çalışma hakları grupları arasında sürekli bir endişe kaynağı. 2013 yılında, başkent Dakka’nın dışındaki Rana Plaza isimli dokuz katlı bina, içinde yer alan giyim fabrikalarıyla birlikte çökmüş ve 1,100 kişi hayatını kaybetmişti. Bu felaket, kültürel ve yapısal başarısızlıkların bir sonucu olarak ortaya çıkmıştı.
YEŞİL ALANLAR VE SOSYAL EŞİTLİK
Green Field Fabrikası’nın tasarımı, çalışanların refahını önceliklendirdi ve “yerleşik sosyal hiyerarşileri” sorguladı. Jüri başkanı Bijoy Jain, çalışanlar, yöneticiler ve sahiplerin aynı büyük giriş yolunu kullandığını belirtti ve burayı “eşitlikçi bir ortak portal” olarak nitelendirdi. Nakshabid Architects’in kurucusu Bayejid M. Khondoker, Perşembe günü yapılacak açıklama öncesinde, “sanayinin nefes alabileceğini, besleyebileceğini ve ilham verebileceğini” kanıtlamak istediğini ifade etti.
FUNDAMENTAL DEĞİŞİM
Khondoker, “Bir fabrika, içinde çalışan insanlar için öncelikle bir ev olarak tasarlanırsa ne olur?” sorusunu sorduklarını belirtti. “Her avlu, bahçe, su alanı ve gölgeli verandalar bu sorudan doğdu. Bir fabrika, insan enerjisini tüketen bir makine olmamalıdır. Yaşayan bir yer olmalı ve bu enerjiyi yeniden kazandırmalıdır.” Green Field Fabrikası, Karupannya Rangpur Limited tarafından işletiliyor ve el yapımı halıların yanı sıra kapı paspasları ve banyo paspasları gibi tekstil ürünleri üretiyor. Ödülün dört yapılı kısa listesindeki iki Bangladeş projesinden biri olan bu fabrika, Dakka’daki iklime duyarlı BRAC Üniversitesi ile birlikte yer aldı.
ULUSLARARASI ÖDÜL VE GELECEK
2016 yılında kurulan RIBA Uluslararası Ödülü, tek bir yapı için verilen en prestijli ödül olarak kabul ediliyor. Genellikle iki yılda bir verilen bu ödül, “vizyoner, yenilikçi düşünce ve tasarım mükemmelliği” sergileyen projeleri onurlandırıyor. Son olarak 2024 yılında, İspanya’nın Barselona şehrindeki altı katlı ahşap sosyal konut projesine verilmişti. Önceki kazananlar arasında kırsal Brezilya’daki bir okul, Lima’daki bir üniversite ve su baskınlarına eğilimli bir alanda yer alan sakin bir hastane bulunuyor.