Cuma günü Güney Çin Denizi’ndeki tehlikeli bir sıcak noktada Çin gemileri, aralarında bir CNN ekibinin de bulunduğu Filipin gemilerine tazyikli su sıktı. Bu, hafta içinde tartışmalı sularda yaşanan üçüncü gergin karşılaşma oldu. İç lagünü ve çevresindeki zengin balık yatakları dışında mercan adasında dikkat çekici pek bir şey yok gibi görünse de burası aslında tehlikeli bir jeopolitik sıcak nokta.
SCARBOROUGH SHOAL AÇIKLARINDA SU SAVAŞI
Dünyanın en hayati deniz yollarından birine serbest erişim, Filipinler ile ABD arasındaki karşılıklı savunma anlaşması ve Çin’in tartışmalı bölgelerdeki hak iddialarını pekiştirme çabası, tek bir seyir hatasının veya yanlış bir atışın ciddi bir çatışmayı tetikleyebileceği anlamına geliyor. CNN, Filipinler Su Ürünleri ve Su Kaynakları Bürosu’na ait bir gemiye özel erişim izniyle katıldı. Gemi, hem Pekin hem de Manila’nın hak iddia ettiği Scarborough Shoal yakınlarında balıkçılara yakıt ikmali yapma görevindeydi. Filipin gemileri cuma günü mercan adasına yaklaşırken, birkaç büyük Çin Sahil Güvenlik gemisi o kadar yaklaştı ki CNN ekibi gemideki personelin yüzlerini görebildi. Çin Sahil Güvenliği megafonla “Derhal ayrılın… Aksi takdirde yasaya uygun olarak sert önlem alacağız” uyarısı yaptı. Çin gemisi Filipin gemisinin etrafında sürekli dönerken tazyikli su gemiyi hedef aldı.
FİLİPİN GEMİLERİ GÖREVİNİ İPTAL ETTİ
Filipin gemileri bölgede gelişen bir tayfunu gerekçe göstererek cuma günü görevlerini iptal edip limana dönüşe geçti. Gemiler yön değiştirince gerginlik dramatik şekilde azaldı, ancak saatler sonra uzakta Çin Sahil Güvenlik gemilerinin hâlâ Filipin gemilerini takip ettiği görüldü. Filipinli yetkililer daha sonra toplamda 15 Çin gemisinin bulunduğunu, bunların Çin Sahil Güvenlik ve sözde “deniz milislerine” ait olduğunu bildirdi. Filipinler’in 10 gemisi vardı, bunlardan üçü sahil güvenliğe aitti. Görev sırasında küçük bir Filipin hükümet pervaneli uçağı da gemilerin üzerinde alçaktan uçtu. Filipin Sahil Güvenliği gemilerinin “Çin Sahil Güvenliği tarafından bir dizi tazyikli su saldırısına ve tehlikeli manevraya maruz kaldığını” söyledi. Bir Çin gemisinin, CNN’in bulunduğu Filipin gemisine yedi metre kadar yaklaştığı ve “ciddi çarpışma riski” oluşturduğu ifade edildi.
ÇİN'DEN SERT AÇIKLAMA
Çin devlet yayıncısı, sahil güvenliğinin cuma günü “Huangyan Adası civarında Çin’in yetki alanındaki sularda yasa dışı faaliyetlerde bulunan birkaç Filipin gemisine karşı yasal önlem aldığını” duyurdu. CNN muhabirine cuma günkü olayla ilgili yanıt veren Pekin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Lin Jian, “Çin’in haklarını ve güvenliğini korumak için gerekli önlemleri alması meşru ve yasaldır. Bu önlemler profesyonel, standart ve eleştirilemez” ifadelerini kullandı. Filipinler’de Bajo de Masinloc olarak da bilinen mercan adası, ana Filipin adası Luzon’un 220 kilometre batısında ve Çin’in Hainan eyaletinin yaklaşık 850 kilometre doğusunda, ıssız bir kaya ve merkezi bir lagüne sahip. Çin, Filipinler ve Tayvan’ın tümü Scarborough Shoal üzerinde egemenlik iddia ediyor, ancak Çin 2012’den beri bölgede neredeyse sürekli sahil güvenlik varlığıyla etkin kontrolü elinde tutuyor.
HAFTA BAŞINDAKİ ÇATIŞMALAR
Gerginlikler hafta boyunca tırmanış gösterdi. İlk çatışma, Manila ve Pekin arasında tartışmalı olan Spratly Adaları zincirindeki İkinci Thomas Resifi’nde yaşandı. Filipinler, İkinci Dünya Savaşı’ndan kalma BRP Sierra Madre gemisinde resifte küçük bir birlik bulunduruyor. Pazartesi günü Filipin ordusu, bir Çin Sahil Güvenlik gemisinin Sierra Madre’ye yaklaşan daha küçük bir bot gönderdiğini söyledi. Buna karşılık Filipinler, Çin botunu uzaklaştırmak için iki sert gövdeli şişme bot fırlattı. Filipin görüntüleri, sekiz Çinli askerin bulunduğu bir botun küçük Filipin teknelerinden birine çarptığını gösteriyor. Tahta sopalar ve küreklerle darbeler alınıp verildiği görülüyor. Orduya göre iki Filipinli asker yaralandı ve tedavi için tahliye edildi. Çinli yetkililer daha sonra Filipinler’i dezenformasyon yaymakla suçlayarak Filipin botlarının personeline çarptığını ve “şiddetle” saldırdığını iddia etti.
PERŞEMBE GÜNÜ İKİNCİ KARŞILAŞMA
İkinci çatışma sadece günler sonra perşembe günü meydana geldi. Çin Sahil Güvenliği, Scarborough Shoal yakınlarındaki sulara “izinsiz girdiğini” söylediği iki Filipin gemisini uzaklaştırdığını bildirdi. Filipin ordusu daha sonra Çin gemilerinin, mercan adası çevresinde Filipinli balıkçılara ikmal yapma çabasını engellemek için tazyikli su ve tehlikeli seyir teknikleri kullandığını söyledi. Herhangi bir yaralanma bildirilmedi ve Filipin gemileri görevlerine devam etti.
ABD'DEN TEPKİ VE DESTEK
ABD her iki olaya da tepki gösterdi. Pazartesi günkü olayın ardından Dışişleri Bakanlığı, Çin’in “tehlikeli ve saldırgan” hamlelerini kınadı. Perşembe günü Dışişleri Bakanı Marco Rubio da benzer bir ton kullandı. Manila’da bir ASEAN toplantısının kenarında konuşan Rubio, “Bir rolümüz var ve müttefiklerimizi terk etmeyeceğiz. Bunu açıkça belirttik” dedi. Filipinler, ABD’nin karşılıklı savunma anlaşması müttefiki. Bu, Washington’un Filipinler topraklarına ve hatta muhtemelen denizdeki Filipin gemilerine yönelik bir saldırı durumunda Manila’nın yardımına gelmekle yasal olarak yükümlü olduğu anlamına geliyor.
GÜNEY ÇİN DENİZİ'NDEKİ GENİŞ ÇATIŞMA ALANI
Gerginlik cuma günkü olaydan önce de açıktı. CNN’in bulunduğu 30 metrelik Filipin gemisi gece boyunca Güney Çin Denizi’nde seyrederken, şafak öncesi karanlıkta neredeyse dört kat daha büyük, 111 metrelik bir Çin Sahil Güvenlik gemisi tarafından takip edildi. Bu, Çin’in deniz gücünün büyüklüğünü ve gücünü yansıtıyor. Güney Çin Denizi’ndeki 1,4 milyon mil karelik alanda yalnızca Filipinler ve Çin’in toprak anlaşmazlıkları yok. Vietnam, Malezya, Brunei ve Tayvan da buradaki 250 ada, resif ve mercan adasının bir kısmında hak iddia ediyor. Uluslararası bir tahkim mahkemesi 2016 yılında Çin’in Güney Çin Denizi’nin büyük bölümü üzerinde tarihi hak iddia etmek için hiçbir yasal dayanağı olmadığına karar verdi. Çin lideri Xi Jinping o zaman kararı reddetti ve tartışmalı sularda askeri tesisler, pistler ve insan yapımı adalar inşa etmeye devam etti.
ÇİN'İN ARTAN ASKERİ VARLIĞI
Analistler, Güney Çin Denizi’nde benzer bir çatışmanın dünya ekonomisine neler yapabileceğinden endişe ediyor. Bu tür karşılaşmalar, Pekin’in daha agresif bir tutum almasıyla son yıllarda daha yaygın hale geldi. Haziran 2024’teki özellikle şiddetli bir çatışmada Çin Sahil Güvenlik personeli Filipin askerlerine balta sallamış ve lastik botlarını kesmişti. Çin sahil güvenliği varlığını artırdı. Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi’ne bağlı Asya Denizcilik Şeffaflık Girişimi’nin araştırmasına göre, Çin gemileri yalnızca haziran ayında Scarborough Shoal çevresinde 993 gün geçirdi. Bu neredeyse 2025 yılının tamamına eşit bir rakam. ABD de bölgeye ek gemiler gönderdi ve İran savaşından önce Bahreyn’de konuşlu ABD Sahil Güvenlik gemilerini doğu Pasifik’e kaydırdı.