Keiko Fujimori, Peru’da dar bir farkla kazandığı seçimin ardından Salı günü yemin ederek göreve başladı ve bu sonuç Latin Amerika’da daha önce görülmemiş bir dönüm noktasına imza attı. Ülke içinde daha fazla desteğe sahip olan ancak yurt dışında yaşayan vatandaşların oylarının sayılmasının ardından kaybeden Roberto Sánchez’in önünde bitiren Fujimori, bu senaryonun ilk kez yaşanmasına neden oldu. Yurt dışı seçmenlerin etkisi, bu yıl Kolombiya başkanlık yarışında da hissedildi.
YURTDIŞI OYLARININ HESAPLANMASINDAKİ ZAMANLAMA TUZAĞI
Abelardo de la Espriella yaklaşık 250 bin oy farkla kazanırken, yurt dışındaki seçmenler olmasaydı Iván Cepeda karşısındaki üstünlüğü 75 binin altına kadar düşecekti. Bu seçimlerin sonuçları, diasporanın oylarına yönelik ilgiyi artırdı. Bunun bir nedeni, söz konusu oyların sayılan son seçmen grubu olması. Panama’daki Uluslararası Siyasi ve Sosyal Araştırmalar Merkezi (CIEPS-AIP) Direktörü siyaset bilimci Manuel Alcántara Sáez, “Zararlı bir takvim tuzağı var. Bunlar en son sayılan oylar, bu yüzden belirleyici oylarmış gibi görünüyor” dedi. Şili’li siyaset bilimci ve Uluslararası Demokrasi ve Seçim Yardımı Enstitüsü (International IDEA) Latin Amerika ve Karayipler Direktörü Marcela Ríos Tobar ise Peru ve Kolombiya’daki sonuçlar bu kadar yakın olmasaydı diaspora oylarının marjinal bir konu olacağını belirtti.
BÜYÜK DİASPORALARIN SINIRLI SANDIK BAŞINA KATILIMI
Yurt dışı oylarının potansiyeli büyük diasporaya sahip ülkelerde çok yüksek olabilir ancak Ríos, yurt dışında katılımın belirgin şekilde daha düşük olduğunu ve bunun etkiyi azalttığını vurguladı. Genel olarak diasporaların ülkelerindeki nüfuslara kıyasla çok daha az oy kullandığını belirten Ríos, “Yurt dışı katılımı yüzde 13’e ulaşmazken, ülke içinde yüzde 61. Bu aynı zamanda diaspora büyüklüğüyle de ilgili” dedi. Her ülkenin düzenlemeleri farklılık gösteriyor. Oy kullanmanın zorunlu olduğu ve kaydın otomatik yapıldığı Peru’da 300 binden fazla kişi yurt dışından oy kullandı ve katılım yüzde 27’ye ulaştı. Oysa 13 milyondan fazla kişiyle dünyanın ikinci büyük diasporasına sahip Meksika’da 2024 seçimlerinde yalnızca 185 bin kişi katıldı. Ríos, “Diaspora devasa ama oy kullananların yüzdesi son derece küçük. Yurt dışı oylaması henüz yeni ve kısıtlayıcı” ifadelerini kullandı.
VENEZUELA DİASPORASININ DEVASA POTANSİYELİ
Yaklaşık 3 milyonluk diasporası olan Guatemala, yurt dışı oylamasını ilk kez 2019’da uyguladı. 2023 seçiminin ilk turunda yurt dışında 1.443 kişi oy kullandı. Venezüella diasporasında ise yaklaşık 5 milyon seçmenin oy kullanma potansiyeli bulunuyor. Ancak kayıt zorlukları, son tarihler ve belge eksikliği nedeniyle 2024’te yalnızca yüzde 1’i sandığa gidebildi. Muhalefete göre bu, mevcut hükümetin çoğu son yıllardaki ekonomik ve siyasi kriz nedeniyle ülkeyi terk eden göçmenlerin katılımını engellemeye yönelik bilinçli bir girişimiydi.
LATİN AMERİKA’DA YURTDIŞI OYLAMASININ GEÇMİŞİ VE GELECEĞİ
Bu konuyu gündeme taşıyan iki ülke, Latin Amerika’da yurt dışı oylamasına öncülük edenler oldu. Kolombiya 1962’de, Peru ise 1980’de bu uygulamayı başlattı. 1990’lar ve 2000’lerde daha fazla ülke seçim yasalarını yurt dışı katılımını kapsayacak şekilde reforme etmeye başladı. Ríos, çoğu ülkenin sadece yüz yüze oylama kullandığını ancak Kolombiya gibi yerlerde erişimin kolaylaştırıldığını ve erken oylamaya izin verildiğini söyledi. Yine de yurt dışında oy kullanmanın, ülke içinde oy kullanmak kadar kolay olması için uzun bir yol olduğunu ekledi. Ríos, “Posta veya genişletilmiş oylama ya da elektronik oylama mekanizması olmadığı sürece oy kullanabilmek zahmetli olmaya devam ediyor” dedi.
YURTDIŞI OYLARININ DEMOKRATİK HAK BOYUTU
Peru’da yurt dışı oylarının bu kadar belirleyici olması ve Kolombiya’da önem taşıması, diaspora üyelerinin haklarına ilişkin tartışmaları yeniden canlandırdı. Alcántara, “Bir bakıma felsefi olan soru, ülke dışında olan birinin oy kullanma hakkına sahip olup olmadığıdır” dedi. Ríos, siyasi temsil kavramının genellikle vatandaşlıkla bağlantılı olduğuna ve bunun birçok durumda yalnızca ülkede doğanlara değil, yurt dışındaki vatandaşların çocuklarına da uygulandığına dikkat çekti. Bölgede yalnızca üç ülke (Uruguay, Nikaragua ve Küba) yurt dışındaki vatandaşlarına oy hakkı tanımıyor. Ríos, Uruguay’ı “bölgenin konsolide demokrasileri arasında yurt dışı oylarını tanımayan tek anomali” olarak nitelendirdi. Önemli yurt dışı topluluklarının varlığının bu hakkın genişlemesine katkıda bulunduğunu belirten Ríos, “Zorla yerinden edilme, savaşlar, zulüm, sürgün nedeniyle uzun bir diaspora geçmişimiz var. Bu bir tür onarım biçimi” dedi.