Kanada ve Amerika Birleşik Devletleri’nde yüzlerce orman yangınından yayılan duman, milyonlarca kişinin soluduğu havayı tehlikeli hale getirdi. Uzmanlar, yangın dumanının içerdiği PM2.5 adlı mikroskobik partiküllerin akciğerlere ve kan dolaşımına karışarak ciddi sağlık sorunlarına yol açabileceğini belirtiyor. Bu nedenle hafta sonu planları yapmadan önce hava kalitesini kontrol etmek ve gerekli önlemleri almak hayati önem taşıyor.
HAVA KALİTESİNİ KONTROL EDİN VE İÇERİDE KALIN
Penn State Health göğüs hastalıkları uzmanı Dr. Rebecca Bascom, AirNow.gov adresinin gerçek zamanlı hava kalitesi verileri sunduğunu söylüyor. “Bölgenizin belirli bir andaki durumunu öğrenebiliyorsunuz, böylece neyle karşılaşacağınızı tahmin edebiliyorsunuz” diyen Bascom, sağlık planlaması için bu tür bilgilere erişimin geçmişe göre çok daha iyi olduğunu vurguluyor. Hava kalitesi kırmızı (sağlıksız) veya mor (çok sağlıksız) seviyedeyse evde kalınması öneriliyor. Northwestern Medicine Palos Hastanesi’nden göğüs hastalıkları ve yoğun bakım uzmanı Dr. Rubabin Tooba, “Akciğer hastalığımız olmasa bile yangın dumanının yoğun olduğu bu ortamda solunum sorunları yaşayabiliriz” uyarısını yapıyor.
HEPA FİLTRESİ VE EVDE HAVA TEMİZLİĞİ
Evdeyken pencereleri ve kapıları kapalı tutmak, klimayı çalıştırmak gerekiyor. New Yorklu göğüs hastalıkları ve yoğun bakım uzmanı Dr. Saema Tahir, pencere ve kapı üstü klimaların çok iyi sızdırmaz hale getirilmesi gerektiğini belirtiyor. Ayrıca evin iyi havalandırılması, özellikle sıcak havalarda önemli. Dr. Tooba, “Isı aslında havaya daha fazla partikül salıyor, üstüne bir de duman eklenince soluduğumuz partiküller artıyor. Havalandırılan alanlarda bulunmak kritik, çünkü durgun havada partiküller yerinde kalıyor” diyor. Çevre Koruma Ajansı’na göre HEPA filtreler, duman, toz ve tüy gibi havadaki partiküllerin en az yüzde 99,97’sini yakalıyor. Johns Hopkins Üniversitesi’nden hava kalitesi araştırmacısı Dr. Kirsten Koehler, pencerelerin kapalı tutulmasını, merkezi klimanın açılmasını ve mümkünse HVAC sisteminde MERV filtre kullanılmasını öneriyor. MERV değeri yükseldikçe filtreleme verimliliği artıyor. HEPA filtrelerin evin büyüklüğüne uygun olması gerektiğini söyleyen Koehler, etikette veya üretici sitesinde filtrenin hangi alan için uygun olduğunun yazdığını belirtiyor. Alternatif olarak dört adet MERV 13 filtresi, bir kutu fan, bant ve makasla evde yapılabilen Corsi Rosenthal kutusu da daha düşük maliyetli bir seçenek. Koehler, “Tek bir filtreyi kutu fana bağlayarak bile bir miktar filtreleme elde edebilirsiniz” diyor.
N95 MASKELER VE ACİL DURUM SETİ
Doktorlar, acil durum çantasında iyi oturan N95, KN95 veya P100 maskelerin bulundurulmasını öneriyor. Kişi başı günlük bir maske yeterli. Çocuklar için uygun boyutta maske alınması gerekiyor. Kumaş veya cerrahi maskeler yangın dumanındaki küçük partiküllere karşı koruma sağlamadığı için kullanışsız. Astım veya KOAH hastalarının evde kalmasının bir nedeni de maskelerin rahatsız edici olabilmesi. Dr. Bascom, “N95 maske maruziyeti azaltabilir ama takması zor. Astımlılar maskenin yüze yaptığı baskıda zorlanır, ayrıca N95 sadece partiküllere karşı etkili, dumanın buhar fazına karşı değil” açıklamasını yapıyor. Astım veya KOAH hastalarının düzenli ilaçlarını, kurtarma inhalerini, spacer cihazını ve varsa nebulizörünü yanında bulundurması önemli. Hackensack Meridian Palisades Tıp Merkezi’nden göğüs hastalıkları uzmanı Dr. Aida Capo, “Nefes darlığı, göğüs ağrısı veya baş dönmesi yaşarsanız hemen doktora görünün ya da acile gidin. Alerji ilaçları da önerilir, çünkü kötü hava kalitesi herkeste alerjiyi tetikleyebilir” diyor. Dr. Tahir ise kurtarma inhalerlerinin mümkün olduğunca yakında, çanta veya cepte taşınması gerektiğini söylüyor: “Evde birden fazla yerde bulundurun, inhalere ulaşmak için kendinizi yormayın. Kötü hissederseniz acile gidin, güvende olmak pişman olmaktan iyidir.”
ARAÇLA SEYAHATTE ALINMASI GEREKEN ÖNLEMLER
Yola çıkacaklar bol su ve dayanıklı atıştırmalıklar, yedek şarj kablosu ve powerbank bulundurmalı. Dumanlı bölgelerde sürüş sırasında arabanın üstü açık olmamalı, sunroof kullanılmamalı. Dr. Koehler, “Camları kapalı tutun ve aracın devridaim ayarını kullanın. Böylece kabin havası filtreden geçerek tekrar içeri döner, dış hava girmez” önerisini yapıyor. Yangın dumanı gözleri tahriş edebileceğinden lens yerine gözlük takılması, kuru gözler için suni gözyaşı damlası bulundurulması öneriliyor. Hafta sonu seyahatinde en az bir haftalık reçeteli ilaç alınmalı ve uçak yolculuğunda ilaçlar el bagajında taşınmalı.
SAĞLIK SORUNLARINDA ERKEN MÜDAHALE ÖNEMLİ
Doktorlar, sağlık sorunu olmayanların bile yangın dumanına uzun süre maruz kalmaması gerektiğini vurguluyor. Dr. Capo, “Hava kalitesini kontrol edin, uyarı varsa içeride kalın. Uzun yürüyüşe çıkma ya da piknik yapma zamanı değil” diyor. Ağır temizlik yapmaktan kaçınılmalı, yemek pişirirken mikrodalga kullanılmalı veya fanla havalandırma yapılmalı. Barbekü ve yüksek ısı, kötü hava kalitesiyle birleşince solunum için risk oluşturuyor. Hayvan sahipleri fazladan mama ve köpekler için idrar pedi bulundurmalı. Belirtiler ortaya çıkarsa vakit kaybetmeden acil servise başvurulması gerektiği hatırlatılıyor.