New York’ta petrol fiyatları yine rahatsız edici seviyelere yükselmiş durumda; ancak asıl büyük sorun yüzeyin altında büyüyor: Hürmüz Boğazı’ndaki ablukanın tetiklediği petrol arz şoku, yakıt arz krizine dönüşüyor. Rafineriler, savaş ve ihracat kısıtlamalarının birleşimiyle ham petrolü ekonomiye güç veren benzine, jet yakıtına ve dizele dönüştürmekte sınırlı kalıyor. Rafineri kârlılığının temel ölçütü olan dizel crack spread’i pazartesi günü tarihte ilk kez 102 dolara fırlayarak savaş öncesi seviyelerin neredeyse üç katına ulaştı.
YAKIT ARZI KRİZİ DERİNLEŞİYOR
Dizel crack spread, rafinerilerin her varil ham petrolden ne kadar kazanç elde edebildiğini ölçüyor. Rapidan Energy Group’un kurucusu ve başkanı Bob McNally, “Bu, insanın köpeği ısırması haberi. Piyasa çığlık atıyor: Biz kısayız” dedi. Küresel yakıt arzı tarihsel olarak sıkı seyrediyor çünkü dünyadaki dört büyük rafineri merkezinden üçü ciddi bir sıkıntı içinde. Orta Doğu’daki rafineriler İran savaşı sırasında saldırıya uğradı. Zarar görmeyen rafineriler ise İran ile ABD’nin kontrol mücadelesi verdiği Hürmüz Boğazı’ndaki çıkmaz nedeniyle sevkiyat yapmakta zorlanıyor.
RUSYA VE ÇİN İHRACAT KISITLAMALARI
Fakat bu yalnızca İran savaşıyla sınırlı değil. Büyük bir yakıt ihracatçısı olan Rusya’daki rafineriler, Ukrayna’nın drone saldırıları nedeniyle felç oldu. Araştırma kuruluşu Capital Economics’e göre, Rusya’nın rafineri kapasitesinin yaklaşık yüzde 40’ı çevrimdışı durumda; bu da küresel rafineri kapasitesinin yaklaşık yüzde 3’üne tekabül ediyor. Moskova, ülke içindeki yakıt kıtlığıyla karşı karşıya kalınca Ocak 2027 sonuna kadar benzin ve dizel ihracatını yasakladı. Öte yandan Çin de bir diğer büyük yakıt ihracatçısı. Pekin, petrol ithalatını birçok kişinin tahmin ettiğinin ötesinde kısarak petrol fiyatlarının varil başına 150 dolara fırlamasını engelledi. Ancak Çin yönetimi aynı zamanda ülke içindeki yakıt kıtlığını önlemek için kendi yakıt ihracatını sınırlandırdı.
ABD RAFİNERİLERİ REKOR KÂRLA ÇALIŞIYOR
Bu durum, ABD Körfez Kıyısı’nı piyasadaki tek seçenek olarak bırakıyor ve Amerikan rafinerileri tarihi kâr marjlarını yakalamak için tam kapasite çalışıyor. Bank of America analistleri geçen hafta yayımladıkları raporda, “Sonuç, sezonun en güçlü talep dönemine çok az hata payıyla giren bir piyasa” ifadesini kullandı. Rekor seviyedeki marjlar, savaşla sekteye uğramamış rafinerilerin şu günlerde adeta para basması anlamına geliyor. Eski Başkan George W. Bush’un enerji danışmanı olan McNally, “Rafineriler tam gaz çalışıyor. Noel erken ve büyük geldi” yorumunu yaptı. Amerikan merkezli Marathon Petroleum ve Valero Energy’nin hisseleri bu yıl iki katından fazla değer kazanırken, Phillips 66 hisseleri yaklaşık yüzde 90 yükseldi. Gelişmeler, Chevron ve ExxonMobil gibi büyük petrol şirketlerinde de kâr artışını beraberinde getirdi. Exxon yalnızca geçen çeyrekte günde 160 milyon dolar kazandı.
YÜKSEK FİYATLAR TÜKETİCİYE YANSIYOR
Ancak ABD rafinerilerinin ne kadar süre tam kapasite çalışabileceği belirsiz. Kasırga sezonunun zirvesi yaklaşırken, Körfez Kıyısı rafinerileri geçmişte büyük kasırgalar nedeniyle durmuştu. Normal koşullarda rafineriler, sonbaharda talebin yumuşamasını fırsat bilerek onarım için yavaşlar. Yakıt fiyatları geçen yazın aynı dönemine göre belirgin şekilde yüksek; ancak İran savaşı başladığında birçok kişinin korktuğu kadar yüksek değil. Normal benzinin ulusal ortalaması salı günü galonu 4,07 dolara çıkarak yıllık bazda yüzde 30 arttı. Dünya ekonomisi için kritik bir yakıt olan dizel, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 48 daha pahalı. Dizel fiyat artışı, çiftliklerdeki traktörlerden ülke genelinde yük taşıyan tren ve kamyonlara kadar her şeyi etkilediği için tüketiciler için sessiz bir maliyet oluşturuyor. İşletmeler bu yüksek yakıt maliyetlerinin en azından bir kısmını yükselen fiyatlar şeklinde tüketiciye yansıtıyor. Brown Üniversitesi İklim Çözümleri Laboratuvarı’nın araştırmasına göre, yüksek dizel fiyatları savaşın başlangıcından bu yana ABD’li tüketicilere yaklaşık 40 milyar dolara mal oldu. Jet yakıtı ise son bir yılda yüzde 70’ten fazla arttı. Havayolları, güçlü seyahat talebi ve Mayıs ayında bütçe taşıyıcısı Spirit’in kapanmasının da desteğiyle bilet ve bagaj ücretlerini yükseltti, daha az kârlı uçuşları kesti. Rystad Energy analistleri geçen haftaki raporlarında, “Tüketiciye yansıyan etki benzin pompasında ve havaalanında görülüyor ve baskı bundan sonra burada artacak” dedi.
TALEP YIKIMI VE GELECEK BEKLENTİSİ
Büyük petro şirketleri arz kesintilerinden para kazanırken, ana cadde yüksek fiyatlardan giderek daha fazla rahatsızlık duyuyor. Risk şu: Rafinerilerdeki sıkıntı benzin, dizel ve jet yakıtı fiyatlarını daha uzun süre yüksek tutarak enflasyonu yukarıda baskılayabilir. Bank of America, “Orta Doğu, Çin ve/veya Rusya arz sorunları çözülmediği sürece dizel fiyatlarının döngüsel zirvelere yakın kalması muhtemel; kışa doğru stoklar düşmeye devam ederse daha da yukarı yönlü risk var” uyarısında bulundu. Fiyatlar o kadar yüksek ki tüketimi kısmaya başladı; bu durum sektörde “talep yıkımı” olarak biliniyor. Ancak Bank of America, talebin piyasayı dengeleyecek ölçüde yıkılmadığını, en azından henüz, belirtti. McNally, ham petrolün yakıt piyasasındaki baskıyı yakalayacağını ya da İran’la savaşta bir atılım yaşanacağını öngördüğünü söyledi. “Ya İran pes eder ya da başkan pes eder” diyen McNally, “Hangisinin önce olacağını söyleyemem” ifadesini kullandı.