ABD Tarım Bakanlığı geçen hafta Teksas’ta bir buzağıda Yeni Dünya etçi sineği tespit edildiğini duyurdu, ekolojist Jeremy Radachowsky bu gelişmeyi sürpriz bulmadı. Yaban Hayatı Koruma Derneği’nin Mezoamerika ve Batı Karayipler direktörü olan Radachowsky, uzun süredir etçi sineğinin geri dönüşü konusunda uyarıyordu. Yaşam döngüsü bilimkurgu filmlerini aratmayan bu sinek türü, kuluçka dönemini yalnızca inek, köpek, at ve insan gibi sıcakkanlı canlıların yara veya vücut boşluklarında geçiriyor. Kuzey ve Orta Amerika’da ABD öncülüğünde yürütülen onlarca yıllık ve milyonlarca dolarlık sterilizasyon programı sayesinde daha önce ortadan kaldırılan parazit, araştırmacılara göre yasa dışı sığır kaçakçılığı nedeniyle yeniden bölgeye yayılıyor.
KAÇAK SIĞIR TİCARETİ VE SİNEĞİN YAYILMASI
Düşünce kuruluşu InSight Crime’ın 2022 raporuna göre, Orta Amerika’da organize suç grupları sağlık kontrollerinden geçmemiş sığırları kaçak yollarla sınır ötesine taşıyor. Rapor, sığır kaçakçılığının tek başına karlı bir iş olduğunu ancak aynı zamanda suç örgütlerinin kara para aklamasına ve büyük sığır çiftlikleri için ormanları yok ederek bölgeyi kontrol altına almasına imkân tanıdığını belirtiyor. Radachowsky’ye göre, Orta Amerika ormanlarına akan kaçak sığırlar ve onları taşıyanlar ağaç örtüsünün azalmasına, şiddetin artmasına ve yeni hastalıkların yayılmasına yol açıyor. Radachowsky, “Her kaçak taşınan ineğin etçi sineği ve diğer hastalıkları taşıma potansiyeli var. Kuş gribi ve tüberküloz da sığırlar yoluyla bulaşabiliyor, bu gerçekten korkutucu” dedi.
ABD VE MEKSİKA’DAN SİNEKLE MÜCADELE HAMLELERİ
ABD Tarım Bakanlığı ve Meksika Tarım Bakanlığı, etçi sineğinin yayılmasını engellemek için sterilize edilmiş sineklerin üretilip doğaya salınmasına yönelik yeni çalışmalar başlattı. Geçmişte 1970’lerde Teksas’ta görülen etçi sineği salgını, sığır yetiştiricilerine yüz milyonlarca dolarlık kayba yol açmıştı. Teksas Tarım Komiseri Sid Miller, USDA’nın yanıtını eleştirerek steril sinek salımının yanı sıra SWASS adlı pestisit ve yem karışımının da kullanılmasını talep etti. Miller, bu yöntemin işe yaradığını bildiklerini ve Tarım Bakanı Brooke Rollins’e üç kez bilgi verdiklerini söyledi. Hatta Miller, Başkan Donald Trump’tan USDA’ya bu aracı kullanma talimatı vermesini istedi. USDA ise SWASS’ın kanserojen kimyasallar içerdiğini ve salınan steril sinekleri de öldüreceğini belirterek Miller’in iddialarına karşı çıktı. Bakan Yardımcısı Scott Hutchins, yöntemin çevresel açıdan sorunlu olduğunu ve artık kullanılamayacağını ifade etti. Rollins, Meksika hükümetini “kartel kaçakçılığı ve göçle mücadelede yetersiz kalmakla” suçlarken, Meksika Devlet Başkanı Claudia Sheinbaum’un ofisi konuya ilişkin yorum yapmadı. ABD, Temmuz 2025’te bulaşmayı önlemek için güney sınırındaki limanlardan Meksika’dan gelen hayvan geçişini durdurdu. Rollins, bu tartışmalı kapatmanın sineğin sınırı daha önce geçmesini engellediğini savundu. Sheinbaum ise kapatma kararına katılmadıklarını, Meksika’nın ilk andan itibaren her cephede çalıştığını söyledi. Meksika, ABD’de ilk vakaların görülmesinin ardından Amerikan hayvanlarına sınırlarını kapattı. Meksika, güney sınırında kaçak sığır akışını durdurmak için çok sayıda operasyon ve baskın düzenlese de etçi sineği kuzeye doğru ilerlemeye devam etti. Sheinbaum, geçen yıl “Orta Amerika’dan ülkemize gelen sığırların geçişini kontrol etmek bazen zor” demişti. Chiapas’ta bir çiftçi, buzağılarını sinekten korumakta zorlandığını, doğumdan iki-üç gün içinde kurtlandıklarını ve sürekli tedavi etmek zorunda kaldıklarını anlattı.
ETÇİ SİNEĞİNİN TARİHİ VE BİLİMSEL MÜCADELE
Bir zamanlar ABD’nin güney ve güneybatısındaki çiftçilerin baş belası olan etçi sineği, bilimsel adı Cochliomyia hominivorax ile “insan yiyen” anlamını taşıyor. 19. yüzyılda Fransız donanma cerrahı Charles Coquerel, Fransız Guyanası’nda bu sineklerin mahkumların burunlarına yüzlerce yumurta bıraktığını gözlemlemişti. Bir asır sonra Amerikalı entomologlar Edward F. Knipling ve Raymond Bushland, Yeni Dünya etçi sineği pupalarına gama ışını uygulamanın erkekleri kısırlaştırdığını keşfetti. İkili, ışınlanmış kısır sineklerin doğaya salınmasıyla türün tamamen yok edilebileceği teorisini ortaya attı. Florida’daki denemelerin ardından 1954’te Curaçao adasında yapılan bir deney, etçi sineğini yedi haftada yok etmeyi başardı. USDA’nın önümüzdeki on yıl içinde ABD genelinde gerçekleştirdiği steril sinek salımları, 1966’da sineğin ülkede ilk kez ortadan kaldırılmasını sağladı. Meksika ve diğer Latin Amerika ülkeleri de kısa süre sonra mücadeleye katıldı, Meksika 1991’de, Panama ise 2006’da sineği tamamen temizledi.
SİNEĞİN HIZLI GERİ DÖNÜŞÜ VE KÖPEKLERİN ROLÜ
Ancak etçi sineği 2023’te geri dönmeye başladı. Büyük olasılıkla Panama’da kuzeye doğru göç eden hayvanlar arasında yeniden ortaya çıktı. Radachowsky, sineğin Darien Geçidi’ni aştıktan sonra Panama’da yavaş ilerlediğini, ardından Kosta Rika’ya geçtiğini belirtti. 2024’te ise hareket hızı endişe verici şekilde arttı. Radachowsky, “Nikaragua’ya ulaştığında Orta Amerika’nın geri kalanında çok hızlı ilerlemeye başladı. İki ayda yaklaşık bin kilometre yol kat etti” dedi. Ekolojistler, sineğin görüldüğü yerleri haritada işaretlediğinde türün kaçak sığırların etinde seyahat ettiğini fark etti; bulaşma noktaları, bilinen kaçakçılık rotalarıyla örtüşüyordu. Sineği kuzeye taşıyan sadece sığırlar değil. USDA, geçtiğimiz günlerde New Mexico’nun güneyinden bir köpekte eyaletin ilk doğrulanmış etçi sineği vakasını tespit etti. Meksikalı ekolojist Andrés Lira, köpeklerin yayılmadaki birincil etkenlerden biri olduğunu söylüyor. Lira, “Mevcut rakamlara bakarsanız ilk sırada sığırlar var, ikinci sırada köpekler. Bugün köpeklerde oldukça yaygın” dedi. Lira, Meksika ve Latin Amerika’nın diğer bölgelerindeki sınırlı hayvan kontrol hizmetlerinin bu yayılımı daha da körüklediğini belirtti.
UZMANLAR: SİNEKLE YAŞAMAYI ÖĞRENMELİYİZ
Lira, dev bir sterilizasyon programıyla bile etçi sineğinin tamamen yok edilebileceğinden şüpheli. Sineğin bu yarımküreye özgü olduğunu ve Güney Amerika’daki çiftçilerin onun etkilerine alıştığını hatırlatan Lira, “Çok büyük bir alandan bahsediyoruz. Sinek bu bölgeye ait. Benim izlenimim, bununla yaşamayı öğrenmek zorunda kalacağız” diye konuştu. Almanya’da bulunan Lira, Avrupalı gıda düzenleyicilerinin sineğin Atlantik’i geçmesi ihtimaline karşı bir mücadele planı hazırlamak için kendisiyle temasa geçtiğini söyledi. Lira, “Amerika’da olanları görüyorlar ve gerçekten endişeliler” ifadelerini kullandı.