Gana’nın kuzeyindeki uzak bir tarım topluluğunda yaşayan 24 yaşındaki Billeh Rosemount, düşük yaparken büyük bir korku ve acı içindeydi. Kanaması durdurulamayınca kliniğindeki ebe tarafından daha büyük bir sağlık kuruluşuna sevk edilmesi gerekti, ancak geleneksel bir ambulansın gelmesi saatler alabilirdi. Bunun yerine Rosemount, bir motosiklet motoruyla çalışan ve ambulansların bulunmadığı ya da ulaşmasının zor olduğu dar ve engebeli yollarda ilerlemek üzere tasarlanmış bir üç tekerlekli ambulansla nakledildi.
ÜÇ TEKERLEKLİ AMBULANSLAR HAYAT KURTARIYOR
Gana’da anne ölümleriyle mücadele eden Moving Health adlı sivil toplum kuruluşu tarafından geliştirilen bu araçlarda tam boy bir sedye, bir yakın ve bir ebe ya da sağlık çalışanı için alan, temel yaşam desteği ekipmanı, oksijen konsantratörü ve acil doğum kitleri bulunuyor. Rosemount, Ekim 2024’te bu şekilde acil bakım alarak iyileşti, ancak üç tekerlekli ambulans olmasaydı, kırsal bölgelerde ortalama iki saat süren bu yolculuğu, eğer bir komşusu motosikletini ödünç vermeye razı olursa, bir motosikletin arkasında yapmak zorunda kalacağını söyledi. Hamile kadınların hastaneye ulaşmak için her zaman araç bulamadığını belirten Rosemount, “Bu yüzden evde oturup doğum yapmak zorunda kalıyorsunuz… Ya annenin ya da bebeğin hayatını kaybetmesine yol açabiliyor” dedi.
KIRSAL BÖLGELERDE EN BÜYÜK ENGEL ULAŞIM
Gana’da anne ölümleri yavaş da olsa düşüş gösterse de, 2023’te 100 bin canlı doğumda 234 ölümle halen yüksek seviyede. Bu oran bölge ortalamasının altında olsa da ABD’ye göre 14 kat daha fazla. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre, 2023’te küresel anne ölümlerinin yaklaşık yüzde 70’i Sahra Altı Afrika’da gerçekleşti. Araştırmalar, bu ölümlerin çoğunun, mesafe nedeniyle hayat kurtarıcı bakıma ulaşmada gecikmelerin daha olası olduğu kırsal alanlarda meydana geldiğini gösteriyor. Yoksulluk ve güvenilmez ulaşım, bu gecikmeleri ve riski artırabiliyor. Moving Health, Gana’nın Yukarı Batı Bölgesi’nde üç tekerlekli ambulansları konvansiyonel araçların onda biri fiyatına üretip, toplum sağlık çalışanlarını acil sevkiyat için eğitiyor. Kuruluş, kırsal topluluklardan hastanelere ulaşım süresinde yüzde 64 azalma olduğunu bildiriyor.
PROJE MİT'TE BAŞLADI, GANA'DA SÜREKLİLİK KAZANDI
Moving Health’in CEO’su ve kurucu ortağı Emily Young, “Bazen tıbbi bir acil durumda en büyük engel hastanelerin olmaması değil, oraya zamanında varabilmektir” dedi. Proje, 2016 yılında Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nde (MIT) makine mühendisliği öğrencileri tarafından başlatıldı ve 2019’da Gana’da kalıcı operasyonlara geçildi. 2020’de Gana’da tüm ülkeye sadece 55 ambulansın hizmet verdiği bildirilirken, 2024’te yapılan bir araştırma Ulusal Ambulans Servisi’nin yaklaşık 35 milyon nüfus için 356 ambulansa ulaştığını gösterdi. Moving Health, Ulusal Ambulans Servisi’nin hizmet vermediği bölgelerde beş ilçeye yayılan 31 üç tekerlekli ambulans filosuyla 230 binden fazla kişiye ulaşıyor. Ambulanslar toplum kliniklerinde tutuluyor ve bir telefon hattı ya da gerekirse bisikletli haberciler aracılığıyla ulaşılabiliyor.
HER YIL TOPLUM GERİ BİLDİRİMİYLE GELİŞİYOR
Moving Health’in teknoloji sorumlusu ve ülke direktörü Isaac Quansah, eşinin doğum sonrası yaşadığı komplikasyonların ardından ambulans bulamayarak onu küçük bir arabayla hastaneye götürmek zorunda kaldığını anlattı. O anın kendisine bu ambulansları tasarlamak için bir amaç verdiğini söyleyen Quansah, “Diğer annelerin eşimin yaşadıklarını yaşamaması için” dedi. Araçlar her yıl toplumdan gelen geri bildirimlere göre yenileniyor. Sağlık çalışanları, kadınların hastaneye giderken yolda doğum yapmasının yaygın olduğunu ve gece olduğunda ellerinde sadece meşale ışığı olduğunu belirtince bir ışık eklediklerini söyleyen Quansah, “Artık bebek doğurtabiliyoruz” ifadelerini kullandı. Kadınların hastaneye yalnız gitmek istememesi üzerine bir yolcu koltuğu daha eklendi ve sürücülerin engebeli yollarda zayıflayan noktaları bildirmesi üzerine yeni modelde bu kısımlar güçlendirilerek amortisörler eklendi.
TOPLUM KATKISIYLA SÜRDÜRÜLEBİLİR MODEL
Üç tekerlekli ambulanslar, bir Temel Yaşam Desteği minibüsü için 75 bin ila 110 bin dolar gerekirken yaklaşık 7 bin dolara mal oluyor. Şu anki araçlar sivil toplum kuruluşları ve hibelerle finanse edilse de Moving Health, aylık ödeme sistemi veya toplulukların maliyeti yerel yönetimle paylaşması yoluyla toplumsal mülkiyeti yaygınlaştırmayı hedefliyor. Her toplulukta, yakıt, sürücü maaşları ve bakım masraflarını karşılamak için yerel olarak yönetilen bir Daimi Fon bulunuyor. Quansah, “Herkes katkıda bulunuyor. Hasat mevsiminde insanlar satılıp fona eklenmek üzere yiyecek bağışlıyor” dedi. Toplumun ambulansı bir lüks değil, bir ihtiyaç olarak gördüğünü belirtti.
ULUSAL KAPSAM VE BÖLGESEL MODEL HEDEFİ
Moving Health ambulansları, acil sevkiyatın ötesinde 2020’de Covid-19 aşılarının taşınmasında kullanıldı ve şimdi de uzak toplulukları doğum öncesi ve sonrası kontrollerle buluşturuyor. 2026’nın başında Gana Sağlık Hizmetleri ve Grand Challenges Canada ile bir yıllık bir “kavram kanıtlama” pilot projesi tamamlandı. Geçen ay proje, Birleşmiş Milletler tarafından 2026 Bilim, Teknoloji ve Yenilik Çözümleri Kitabı’nda küresel çapta 60 proje arasında yer aldı. Young, “İlk hedefimiz Gana’da ulusal kapsama ulaşmak, ancak bunun Sahra Altı Afrika’daki diğer ülkeler için bir model olabileceğini düşünüyoruz” dedi. Kuruluş ayrıca Ulusal Ambulans Servisi ile işbirliği içinde merkezi bir acil sevkiyat merkezi kurmayı planlıyor. Şu anda tekrar hamile olan Rosemount ise “Moving Health çok fazla hayat kurtarıyor. Mutluyuz, minnettarız ve daha fazlasının gelmesi için dua ediyoruz” ifadelerini kullandı.