Güney Afrika’nın Batı Kap bölgesindeki Stellenbosch kasabası, üzüm bağları ve dağ manzarasıyla yaklaşık 350 yıldır ‘Meşe Şehri’ olarak biliniyor; ancak bu unvan artık tehdit altında. Kenti süsleyen binlerce İngiliz meşesi ve diğer kent ağaçları çoktan yok oldu. Ayakta kalanların büyük bölümü ise ölüme mahkum; kabuklarının altında, tükenmez kalem ucu kalınlığındaki delikler, bu ağaçların kaderini Braille alfabesi gibi yazıyor.
İSTİLACI BÖCEK DÜNYAYA NASIL YAYILDI?
Polifag delici böcek olarak bilinen bu istilacı tür, Güney Afrika ve ötesinde ağaç popülasyonlarına kuşatma başlattı. Susam tanesinden büyük olmayan bu böcek, ekolojik ve ekonomik etkisi milyarlarca dolarla ölçülen devasa bir tehdit haline geldi. Bilimsel dergi Journal of Pest Science’da Haziran ayında yayımlanan bir araştırmaya göre, Güneydoğu Asya’ya özgü bu böcek, ahşap ürünler, canlı bitkiler ve ambalaj malzemeleriyle taşınarak Antarktika hariç tüm kıtalara ulaştı. Forests dergisindeki Temmuz incelemesine göre ise bugüne kadar yaklaşık 680 ağaç ve odunsu bitki türü bu böceğin saldırısına uğradı. Bu etkinin en ağır hissedildiği ülkelerden biri Güney Afrika. İlk kez 2012’de doğudaki KwaZulu-Natal eyaletinde tespit edilen ve 2017’de resmi olarak kayıtlara geçen böcek, ülkenin dokuz eyaletinden sekizinde görüldü. Son eyalet Limpopo’da da olabileceği ancak henüz fark edilmediği belirtiliyor. Stellenbosch Üniversitesi’nden koruma ekolojisi ve entomoloji profesörü Francois Roets, ‘mükemmel istilacı’ olarak nitelendirdiği bu tehdide ilişkin endişelerini şöyle dile getiriyor: “Bu küçük böcek, istilacı türlerin tüm özelliklerini tek başına taşıyor.”
FUNGUS VE BÖCEK İŞBİRLİĞİ AĞAÇLARI NASIL ÖLDÜRÜYOR?
Tek başına avokado, akçaağaç ve dişbudak yapraklı akçaağaç gibi türler için ölümcül bir tehdit oluşturmayan bu böcek, asıl yıkımı beraberinde taşıdığı fungusla yapıyor. Böcek, ağaçların içine tünel açarak üreme galerileri oluştururken, çenesinin arkasındaki keselerde taşıdığı fungus sporlarını da ahşabın içine bırakıyor. Fungus büyüdükçe simbiyotik ilişkinin faydası ağacın zararına işliyor. Fungus, böceğe ve larvalarına besin sağlarken ağacın vasküler dokusunu tıkayarak savunma mekanizmasının böceğe ulaşmasını engelliyor. Daha kritik olarak, bu tıkanıklık su ve besin akışını kesiyor. Fusarium dieback adı verilen bu fungal hastalık, kuraklık benzeri semptomlara yol açarak ciddi hasara ve çoğu zaman ölüme neden oluyor. Roets, ağacın hayatta kalma süresinin türe bağlı olduğunu, meşe ağaçlarının tipik olarak dört yıl içinde öldüğünü, dişbudak yapraklı akçaağaçların ise genellikle ilk 12 ay içinde yaşamını yitirdiğini anlatıyor. Tek bir dişi böcek bile salgın başlatabiliyor. Böceklerde alışılmadık bir şekilde, polifag delici böceğin üremek için erkeğe ihtiyacı yok. Bakire bir dişi, döllenmemiş yumurtalardan erkek bireyler üretebiliyor ve ardından bu erkeklerle çiftleşerek yeni koloniler kurabiliyor. Haplodiploidi olarak bilinen bu sistem, böceğin küçük boyutu ve ahşapta saklanma eğilimiyle birleşince Güney Afrika’da hızlı yayılımı tetikledi.
EKONOMİK VE EKOLOJİK YIKIMIN BOYUTU
2022 yılına gelindiğinde, Johannesburg üzerindeki uydu görüntüleri kentin banliyö sokaklarından kaybolan ağaç şeritlerini gözler önüne serdi. Bu, görevlilere kalan tek stratejinin yansımasıydı: böcekler yeni bir konağa geçmeden enfekte veya ölü ağaçları kaldırmak. Bu çözüm ucuz değil. Stellenbosch ve Pretoria üniversitelerinden ekonomist ve ekolojistlerin 2022’de yaptığı bir çalışma, böceğin Güney Afrika’ya önümüzdeki on yılda potansiyel ekonomik etkisinin 275 milyar rand (o dönemde yaklaşık 18,5 milyar dolar) olabileceğini hesapladı. Bu rakam, ülkenin gayri safi yurtiçi hasılasının yaklaşık yüzde 0,66’sına denk geliyor. Eski Stellenbosch Üniversitesi İstila Biyolojisi Merkezi (CIB) ekolojisti ve çalışmanın ortak yazarı Brian van Wilgen, kent ağaçlarının kaybıyla ilişkili tüm maliyetler arasında en büyüğünün ağaç sökümü olduğunu belirtti. Güney Afrika’daki 225 milyon kent ağacının en az 65 milyonunun imha edilmesinin beklendiği göz önüne alındığında, çalışmanın ekonomik sonuçları, kentsel ısının artması ve kuşlar, böcekler ile diğer türler için kritik yaşam alanlarının kaybı gibi bariz ekolojik maliyetlerin acı bir devamı oldu. Van Wilgen, “İstila henüz erken aşamalarında ve muhtemelen tahmin ettiğimizden çok daha fazla hasar verebilir” diyor.
MÜCADELE ÇABALARI VE BİYOLOJİK KONTROL ARAYIŞI
Almanya ve Hollanda, seralarda ve botanik bahçelerinde sınırlı vakalara hızlı müdahale ederek istilayı başlangıçta önleyebildi. Ancak böcek açık alana çıktığında tamamen yok edilmesi için umut çok az. Roets, Avustralya’nın Perth kentindeki görevlilerin yaşadığı sıkıntılara dikkat çekiyor. 2021’de böceği tespit eden yetkililer, dört yıl boyunca kapsamlı ve pahalı bir imha operasyonu yürüttü; tüm enfekte ağaçları sistematik olarak kesip parçaladı, ancak böceğin ‘hızla’ yayılmaya devam ettiğini gördü. Roets, “Kendimi biraz Doctor Doom gibi hissediyorum” diyerek böceğin Stellenbosch’un meyve bahçelerine, armut ve sert çekirdekli meyve ağaçlarına yayılmasından endişe duyduğunu söylüyor. “Sunumlar yapıyorum ve ‘üzgünüm, bunun bir tedavisi yok ve birçok ağaç ölecek’ demek zorundayım.” Güney Afrika’da hasar kontrolü tek seçenek olarak kaldığından, Stellenbosch yıllardır diğer üniversiteler ve belediyelerle birlikte istilanın ilerleyişini yavaşlatmaya çalışıyor. Bu görev halkın katılımına dayanıyor. Açık ateşte yemek pişirmenin (‘braai’) ulusal bir tutku olduğu ülkede, doğa rezervleri ziyaretçileri yakacak odun getirmemeleri konusunda uyarıyor ve istilacı türlerin yanlışlıkla taşınmasını önlemek için ‘nerede yakarsan oradan satın al’ yaklaşımını teşvik ediyor. Bilimsel mücadele çabaları devam etse de kayda değer bir seçenek henüz ortaya çıkmış değil. Kimyasal müdahale araştırmaları, büyük ölçüde ağacın damar dokusunun tıkanması nedeniyle çözümlerin böceklere ulaşamaması yüzünden sonuçsuz kaldı. Üniversite şu anda biyolojik kontrol seçeneklerini araştırıyor ve istilacı türün doğal düşmanlarının sahaya sürülmesi planlanıyor. Roets, laboratuvar koşullarında birkaç yerli parazitik yaban arısı türünün böceği avladığını, ancak böceğin hızlı üremesi nedeniyle bu yaban arılarının yayılmayı durduracak bir oranda öldürme ihtimalinin düşük olduğunu belirtiyor. Üniversite ayrıca böceklerin üzerinde ağaca taşınıp fungusla beslenebilecek akarları ve diğer zararlıları konaklarını öldürerek kontrol etmede başarılı olan mikroskobik yuvarlak solucanları (nematodlar) da inceliyor. Parazitler laboratuvar koşullarında iyi performans gösterse de pratik uygulamaya geçiş son derece dikkatli yapılmalı. Avustralya’nın kamış böceği sorununu çözmek için tanıtılan ve bugün 200 milyondan fazla nüfusa ulaşan dev karakurbağaları, 91 yıl sonra hâlâ ülkeye zarar vermeye devam eden en büyük uyarı hikayesi. Roets, “Nematodlar işe yarıyor gibi görünüyor, ancak her zaman laboratuvardan sahaya geçiş adımıdır işlerin ciddi şekilde ters gidebileceği yer” diyor.
KÜRESEL TEHDİT BÜYÜYOR
Güney Afrika’nın elde edeceği ilerleme, giderek uzayan ülkeler listesinin yakın ilgisini çekecek gibi görünüyor. Her türden istilacı tür, küresel ekonomiye yıllık 423 milyar dolardan fazla maliyet yüklüyor. Haziran ayındaki dağılım araştırmasına göre böcek, 2022’den bu yana İspanya, Uruguay ve Türkiye’de yerleşik hale geldi. Alt tropikal ve ılıman bölgelere yayılarak ekolojik nişini genişletme ‘endişe verici yeteneği’ sergileyen bu tür, iklim toleransı sayesinde halihazırda yerleşik olduğu Kaliforniya’dan ABD’nin güneydoğusuna, doğu Meksika’ya ve Orta Amerika’nın bazı bölgelerine yayılma potansiyeli taşıyor. Afrika kıtasının içlerine ve Akdeniz havzasına da ilerleyebileceği belirtiliyor. Araştırma, küresel ısınmanın istila için yeni yollar açabileceğine dikkat çekiyor. Roets, müdahale çabalarının önündeki en büyük engelin maddi destek eksikliği olduğunu vurguluyor, ancak bu mücadelede bir umut ışığı bulmaya çalışıyor. Tamamen bilimsel bir açıdan, böceğin olağanüstü üreme gücüne hayranlık duyduğunu belirtiyor. Yok olan meşe ağaçlarının küllerinden, biyoçeşitliliği artıracak ve aynı zamanda zararlıya karşı koruma sağlayacak yeni türler dikme fırsatı görüyor: “Bugünlerde bunu daha olumlu satmaya çalışıyorum. Bu bir zorluk, ancak istilayı yönetmeye yardımcı olabilecek bir şey bulup bulamayacağımızı görmek oldukça eğlenceli.” Yarım asra yakın bir kariyer boyunca istilacı türleri inceleyen eski meslektaşı van Wilgen ise bardağın dolu tarafını görmekte zorlanıyor. Güney Afrika, büyük çam ve okaliptüs ağaçları gibi istilacı yabancı bitkilere uzun süredir aşina olsa da, böceğin amansız ilerleyişini yavaşlatacak savunmalar geliştirmekte geride kaldığından endişeleniyor. Van Wilgen, “Bu yeni bir şey. Doğal ekosistemlere saldıran istilacı bir böcekle uğraşıyoruz. Bu, henüz fazla deneyimimiz olmayan bir alan ve bir an önce öğrenmemiz gerekiyor” ifadelerini kullanıyor.