Anastasiya Minkova, geçtiğimiz Eylül ayında bir seyahatten döndüğünde eşinin evi boşalttığını ve iki yaşındaki oğullarını da yanına alarak taşındığını öğrendiğinde şok geçirdi. ABD-Rusya çifte vatandaşı olan Minkova, kimliğinin gizlenmesi amacıyla “Ren” olarak anılan çocuğun velayeti için hukuki mücadele başlattı. Minkova, Ren’i son olarak altı ay önce, bir çocuk evinde personelin gözetiminde oyuncaklarla oynarken yarım saatliğine gördüğünü ve o anlarda oğlunun sıkıca sarılarak göğsüne yaslandığını, nihayet onu gördüğü için rahatlamış gibi göründüğünü söyledi. “Süre dolduğunda kalbim paramparça oldu” dedi.
JAPONYA'DAKİ VELAYET SİSTEMİ VE DEĞİŞEN YASA
Aile, Japonya’nın Şikoku adasında yaşıyordu. Ülkede bu Nisan ayına kadar yürürlükte olan yasaya göre boşanma sonrası yalnızca bir ebeveyn çocuğun yasal vasisi olabiliyordu. Genellikle çocukla birlikte yaşayan ebeveyn bu hakkı elde ediyordu. Bu durum, avukatların müvekkillerine boşanma süreci başlamadan önce çocukları alarak kaçmalarını tavsiye etmesine yol açıyordu. Uzmanlar, bu uygulamanın başka ülkelerde ebeveyn kaçırma olarak değerlendirilebileceğini ancak Japonya’da yasa dışı olmadığını belirtiyor. Aile avukatı Masanori Tanabe, eğer bir ebeveyn çocuklarla evden ayrılırsa, yasal süreçte onların ana bakıcısı haline geldiğini ve bunun diğer ebeveyne kıyasla çok daha güçlü bir konum sağladığını ifade etti. Japonya Adalet Bakanlığı, yeni yasanın her iki ebeveynin de yasal vasi olarak tanınmasına olanak sağladığını ve boşanan çiftlerin “birbirlerinin onuruna saygı göstermesini” zorunlu kılarak çocuk kaçırma sorununu çözmesi gerektiğini açıkladı. Bakanlık, iş birliği yapılmazsa ve bir ebeveyn çocuğu alıp giderse, bunun gelecekteki velayet davalarında aleyhlerine kullanılabileceğini belirtti. Ancak avukatlar, mahkemelerin yasayı nasıl yorumlayacağının net olmadığını, ortak velayetin otomatik olarak verilmeyeceğini ve paylaşımlı ebeveynlik zamanını garanti etmediğini söylüyor. Kampanyacılar, yasanın çocukları eski eşlerinin tek başına bakımına terk edilen “geride kalan ebeveynlerin” haklarını da güçlendirmediğini belirtiyor.
GERÇEK BİR VELAYET MÜCADELESİNİN PERDE ARKASI
Minkova, 2013 yılında Facebook üzerinde tanıştığı şu anki eşiyle dört yıl sonra evlenerek Japonya’ya yerleşti. 2022’de Ren’e hamile kalmadan önce ilişkilerinde sorunlu işaretler baş göstermeye başlamıştı. Minkova, oğullarının doğumundan sonra eşinin ebeveynlik tarzını giderek daha fazla eleştirdiğini ve çocuğun nasıl yetiştirileceğine dair tüm kararları kendisinin vermesini talep ettiğini anlattı. Boşanmayı düşünmeye başlayan Minkova, geçen Eylül ayında Rusya’daki ailesini ziyarete gittiğinde boş bir eve döneceğini tahmin etmemişti. “Geriye dönüp baktığımda hayatımın en büyük hatasıydı. Fakat o fırsatı taşınmak için kullanacağını asla tahmin etmemiştim” dedi. Ren’in babası mesaj yoluyla kendisiyle iletişime geçerek oğullarıyla birlikte evden ayrıldığını bildirdi ve bir saatlik haftalık görüş izni verdi. Minkova için bu yeterli değildi. İlk buluşmalarının bir alışveriş merkezinde gerçekleştiğini, ardından Şikoku’daki aile evinde devam ettiğini ancak tüm koşulları eşinin belirlediğini belirtti. “Çok korkunç çünkü her seferinde oğluma veda etmek zorunda kalıyordum” diyen Minkova, bir süpermarkette yaşanan tartışmanın ardından polis çağrıldığını ve olayın çocuk koruma kurumuna sevk edildiğini söyledi. Birkaç haftalık karmaşanın ardından devlet çocuk koruma ajansı Ren’i babasına teslim etti. Minkova henüz boşanma davası açmadığı için resmi olarak baba ile eşit ebeveyn haklarına sahip olsa da çocuğuna erişimi aynı düzeyde değil.
YENİ YASANIN YETERSİZLİĞİ VE ELEŞTİRİLER
Japonya Medeni Kanunu’nda yapılan son dönüm noktası niteliğindeki değişiklik, boşanmış ebeveynler için “kyodo shinken” kavramını getirerek daha eşit haklar yaratmayı amaçlıyor. Adalet Bakanlığı, ebeveynlerin boşanma sonrası çocuğun yetiştirilmesini çocuğun çıkarları perspektifinden değerlendirmelerinin ve her iki ebeveynin de uygun şekilde çocuğun bakımına dahil olmasının beklendiğini açıkladı. Ancak uzmanlar bunun Minkova gibi ebeveynler için hızlı bir çözüm olmadığını söylüyor. Aile avukatı Masami Kittaka, “Kyodo shinken” teriminin birebir çevirisinin “ebeveyn otoritesi” olduğunu, “velayet” anlamına gelmediğini vurguladı. Bu, her iki ebeveynin çocuğun eğitimi ve sağlığı gibi önemli kararlarında eşit haklara sahip olacağı anlamına geliyor ancak paylaşımlı ebeveynlik zamanını garanti etmiyor. Bir başka anne Emily Sato, 2022’de eşinin boşanma konuşmalarının ardından kızlarıyla birlikte ortadan kaybolduğunu anlattı. “Bir gün eve geldiğimde mobilyaların çoğunun kaldırıldığını gördüm. Kızımızı alıp taşındığını belirten bir e-posta vardı” dedi. Mahkeme, kızın babasıyla yaşadığı düzeni istikrarlı bir ortam olarak değerlendirip bozmamaya karar verdi.
ULUSLARARASI BOYUT VE KAÇIRILAN ÇOCUKLAR
Seattle’lı Jeffery Morehouse, 16 yıl önce ayrıldığı oğlu Mochi’yi hatırlatan aile tatillerinden ve süpermarket alışverişlerinden kaçındığını söylüyor. 2007’de Washington eyaletinde oğlunun velayetini alan Morehouse, üç yıl sonra eşinin ABD yasalarına göre “kaçırma” olarak nitelendirdiği bir hamleyle oğlunu Japonya’ya götürdüğünü belirtiyor. “Babalar Günü 2010’da Mochi’ye son kez sarıldım, sesini son kez duydum. Nerede olursan ol seni seviyorum Mochi” dedi. Morehouse, mahkemelerin ABD velayet kararının Japonya’da geçerli olduğunu kabul ettiğini ancak ülkenin çocukları ait oldukları yuvaya döndürecek yasaları ve anlaşmaları uygulamadığını söyledi. Japonya Adalet Bakanlığı ise uluslararası çocuk kaçırma vakalarını BM anlaşmaları ve 2014’te imzalanan Lahey Sözleşmesi kapsamında “uygun şekilde” ele aldıklarını, Tokyo ve Osaka aile mahkemelerinin iade kararlarının uluslararası ortalamanın üzerinde olduğunu belirtti.
UZMANLARDAN ORTAK GÖRÜŞ: SORUN DERİNLERDE
Kizuna Child-Parent Reunion vakfının kurucusu John Gomez, neredeyse yirmi yıldır Japonya’da hem ebeveynlerle hem de çocukların haklarını korumak için mücadele ediyor. Gomez, aile hukuku avukatlarının müvekkillerine çocuk kaçırmaları yönünde danışmanlık yaptığını ve ebeveyn kaçırmalarının cezai değil hukuki bir mesele olarak ele alındığını belirtiyor. Medeni Kanun’daki değişiklikte ebeveyn kaçırmanın ele alınmadığını, bu nedenle kaçırmaların devam edeceğini öngörüyor. Uluslararası hukukçu Masayuki Honda, boşanma sonrası her iki ebeveyne vesayet hakkı tanınmasının mutlaka daha az çocuk kaçırmasına yol açmayacağını, kaçan ebeveynler için caydırıcı bir yaptırım olmaması nedeniyle yasanın yeterince etkili olmadığını söyledi. Minkova da mahkemelerde işlerin nasıl gelişeceğini sorguluyor. “Uygulamada mahkemeler, ebeveynler arasında anlaşma yoksa ortak velayeti reddedebilir. Bu da boşanma sürecindeki birçok çiftin gerçeğidir” diyerek, oğlu Ren ile anlamlı bir ilişki sürdürebilmekten duyduğu en büyük korkuyu dile getirdi.