Georgia eyaletinin Chamblee kentinde satış temsilcisi olarak çalışan 23 yaşındaki Gabriela Cryan, bir gün iş arkadaşlarına yanlış kahve siparişini getirdiği için özür dilediğini ancak hatanın aslında kahve dükkanına ait olduğunu söylüyor. Cryan, “Çoğu zaman gerçekten benim hatam olmayan durumlarda ‘özür dilerim’ dediğimi hissediyorum. Ben sorumluluk almıyor olsam da başkaları ‘özür dilediğim için’ sorumluluk aldığımı düşünebilir” ifadelerini kullandı. Kadınların neden bu kadar sık özür dilediği ve erkeklerin aynı şeyi neden yapmadığı sorusu, psikologların ve sosyal psikologların dikkatini çeken bir konu olarak öne çıkıyor.
ÜÇLÜ KIYAFETİN KADINLAR ÜZERİNDEKİ BASKISI
Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley’de seçkin psikoloji profesörü olan Stephen Hinshaw, kız çocuklarına yüklenen “imkansız beklentiler setini” aşırı özür dileme alışkanlığının temel kaynağı olarak gösteriyor. Hinshaw’ın odak gruplarıyla yaptığı çalışma, kız çocuklarının üçlü bir kıskaca (triple bind) sokulduğunu ortaya koydu. Buna göre kız çocuklarından şunlar bekleniyor: 1) Şefkatli ve besleyici olmak; 2) Rekabetçi ve hırslı olmak; 3) Çekici olmak ve tüm bunları zahmetsizce başarmak. Hinshaw, “Nasıl aynı anda rekabetçi, mükemmel bir şekilde fedakar ve empatik ve zahmetsizce cinselleştirilmiş olabilirsiniz? Bu imkansız. Ama kültür sizden bunu bekliyorsa, başarısızlığı içselleştirirsiniz” diyor.
EMPATİ BEKLENTİSİ ÖZÜR DİLEME ALIŞKANLIĞINI TETİKLİYOR
Hinshaw’a göre üçlü kıskacın yarattığı beklentiler, başkalarının algılarının bir yansıması olarak kendini gösterebiliyor. Başkalarının fikirleri ve beklentileri, kişinin kendisiyle ilgili şüphelerini artırabiliyor. Hinshaw, 2009’da yayımlanan kitabında ergen kızlarda depresyon, kaygı, aşırı yeme ve kendine zarar verme başlangıç yaşlarının düştüğünü belirtmişti. Ancak zaman geçtikçe bu eğilimlerin daha da arttığını, karşılaştırmalı sosyal medyanın, pandeminin ve artan umutsuzluk hissinin bu trajik istatistikleri daha da körüklediğini ifade ediyor.
KADINLAR NEDEN DAHA YÜKSEK BİR EŞİK GÖRÜYOR?
Pittsburgh Üniversitesi’nden sosyal psikoloji doçenti Karina Schumann, erkeklerin özür dilemediği yönündeki klişenin aslında algısal bir farklılık olabileceğini söylüyor. Schumann’ın 2010 yılında yaptığı çalışma, “eşik hipotezi” olarak adlandırdığı bir durumu ortaya koydu. Buna göre erkekler, bir davranışın saldırganca olduğunu ve özür gerektirdiğini düşünmek için kadınlara göre daha yüksek bir eşiğe sahip. Schumann, “Kadınlar için özrü hak eden daha fazla sayıda suç varmış gibi görünüyor. Ancak erkekler bir davranışı saldırganca gördüklerinde özür dilemeye aynı oranda istekli görünüyorlar” diyor.
SİK SİK ÖZÜR DİLEMEK İMAJA NASIL YANSIYOR?
Schumann’ın 2023 yılındaki çalışması, cinsiyet fark etmeksizin daha sık özür dileyen kişilerin ilgili, toplulukçu, sıcakkanlı ve sevimli olarak algılandığını gösterdi. Ancak aynı kişilerin biraz daha az girişken ve güçlü olarak değerlendirildiği de belirtiliyor. Çok fazla özür dilemek genellikle yetersizlik, zayıflık veya sinir bozucu bir davranış olarak görülüyor. Schumann, bunun kadınları daha fazla etkileyebileceğini, çünkü kadınların özellikle iş yerinde zaten daha az yetkin, güçlü veya girişken olarak algılanabildiğini ifade ediyor.
GÜÇ DİNAMİKLERİ VE CİNSİYET EŞİTSİZLİĞİ SORUNU DEVAM EDİYOR
Hinshaw, güç dinamiklerindeki eşitsizliğe dikkat çekiyor. 2025 yılı itibarıyla kadınların yönetim kurulu üst kademelerinde (C-suite) temsil oranının yalnızca yüzde 29 olduğu belirtiliyor. Kadın hakları hareketi ve cinsiyet eşitliğine yönelik artan çabanın, kadınların uygun şekilde girişken olma konusunda daha rahat hissetmelerini sağlasa da hâlâ iyileştirilmesi gereken noktalar bulunuyor. Hinshaw, “Kadınların erkeklere itaatkar olması gerektiği yönünde bir norm hâlâ geçerli. Çoğu kişinin uygun bir girişkenlik olarak değerlendireceği davranışlar için bile özür dilenmesi bekleniyor” diyor.
ÖZÜR DİLEMEK BİR ZAAFTAN ÇOK ALÇAKGÖNÜLLÜLÜK OLABİLİR
Schumann ve Hinshaw, özür dilemeye farklı bir açıdan da bakılabileceğini söylüyor. Onlara göre özür, bir alçakgönüllülük ve empati eylemi olarak da görülebilir. Özür, insanlarla bağlantı kurmanın, niyeti netleştirmenin ve karşıdaki kişinin kendini onaylanmış, görülmüş ve anlaşılmış hissetmesini sağlamanın değerli bir yolu olabilir. Genç yaştan itibaren Cryan’a babası, bir şey için sorumluluk alırken “Özür dilerim” yerine “Özür diliyorum” demesini öğütlemiş. Uzmanlar, özürlerin gereksiz durumlarda aşırı kullanılmasının, gerçekten özür gerektiğinde anlamını yitirmesine neden olduğu görüşünde. Schumann, “Özür dilediğinizde farkında olun. Bunu bir refleks olarak yapmaktan ziyade ‘Bu durumda gerçekten özrü hak eden bir şey yaptım mı?’ diye düşünün” önerisinde bulunuyor. Hinshaw ise cinsiyet fark etmeksizin herkesi daha fazla duruma alçakgönüllülükle yaklaşmaya teşvik ediyor.