Atmosferin yüksek kesimlerinde sıra dışı bir olay yaşanıyor: kutup vortexi, kaydedilen en erken tarihte bozuldu. Bu durum, Kuzey Yarımküre’nin bazı bölgelerinde soğuk hava dalgalarını tetikleyebilir. Ancak, aynı zamanda tarihi bir güce sahip El Niño da devrede; bu genellikle küresel sıcaklıkları artıran bir olgu. Hava durumumuz üzerinde bir mücadele var ve hangisinin galip geleceği henüz belli değil.
KUTUP VORTEXİ NEDİR?
Kutup vortexi, atmosferin yüksek kesimlerinde güçlü rüzgarların oluşturduğu bir kuşak olup, kutuplardaki soğuk havayı sıkıca sararak Kuzey Kutbu çevresinde hapsediyor. Her sonbahar, güneşin kutup bölgelerinde batmasıyla ve karanlık kutup gecelerinin başlamasıyla oluşuyor. Stratosferde, yer yüzeyinin yaklaşık 10 ila 30 mil yukarısında bulunmasına rağmen, Kuzey Yarımküre’nin kış hava koşullarını şekillendirmede önemli bir rol oynuyor. Son birkaç haftadır kutup vortexi zayıflıyor. Şu anda, stratosferdeki hava dramatik bir şekilde ısınıyor ve bu duruma “büyük ani stratosferik ısınma” olayı deniyor. Bu olaydan sonra, kutup havası Kuzey Yarımküre’ye doğru sızarak soğuk hava dalgalarının gelme ihtimalini artırıyor.
OLAĞANÜSTÜ DURUMUN NEDENLERİ
Bu yıl özellikle dikkat çekici bir durum yaşandığını belirten Wisconsin-Madison Üniversitesi’nden meteorolog Andrea Lopez Lang, büyük stratosferik ısınma olaylarının genellikle Ocak ve Mart ayları arasında meydana geldiğini ifade etti. Daha önceki en erken olaylar ise 28 Kasım 1968 ve 2025 tarihlerinde gerçekleşmişti. Ancak bu bozulmanın nedeninin erken gerçekleştiği henüz net değil. El Niño’nun bu duruma neden olmuş olabileceği düşünülüyor; bazı araştırmalar, El Niño’nun zayıf kutup vortexi ve daha sık büyük bozulmalarla bağlantılı olduğunu öne sürdü.
SOĞUK HAVANIN ETKİLERİ
Bu hafta, ABD ve Avrupa’nın bazı bölgeleri kışın ilk belirtilerini yaşayacak. Kuzey Amerika ve Avrupa’ya kutup havası sızarak soğuk koşullar oluşturacak. Soğuk hava dalgasının Çarşamba günü başladığı ve haftasonuna kadar süreceği tahmin ediliyor; birçok yerde soğuk havanın zirveye ulaşması ise Perşembe veya Cuma günü olacak. Bu durum, Doğu ABD ve Kuzeybatı Avrupa’da geniş çapta don olaylarına neden olacak. Ancak bu soğuk hava aşırı olmayacak, yaz ve sonbahardaki alışılmadık sıcaklıklardan bir kesilme yaşanacak.
GELECEK TAHMİNLERİ
ABD’nin Mississippi Nehri’nin doğusunda neredeyse her yer, bahardan bu yana en soğuk havayı deneyimleyecek. Ülkenin doğu yarısında sıcaklıkların, Kasım ortası ortalamalarının 7 ile 14 derece Fahrenheit altında olması bekleniyor. Benzer anormal soğuk, Kuzey Avrupa’yı da etkileyecek. Ancak bu soğuk dalga uzun süre kalmayacak; gelecek hafta Doğu ABD ve diğer bölgelerde sıcaklıkların normale döneceği tahmin ediliyor. MIT iklim bilimcisi Judah Cohen, bu haftanın yalnızca bir “aperatif” olduğunu ve daha etkili bir “ana yemek” için beklememiz gerektiğini söyledi.
Kutup vortexindeki bozulmalar, özellikle mevsim başında gerçekleştiğinde otomatik olarak aşırı soğuğa dönüşmez. El Niño’nun bu durumu etkileyebileceğini belirten Lopez Lang, etkisinin “o kadar baskın” olacağını ve bazı soğuk havalar görülse bile bunun olağan kış koşullarının dışına çıkmayacağını ifade etti. NOAA Kimyasal Bilimler Laboratuvarı’ndan araştırma fizikçisi Amy Butler da benzer görüşte; El Niño’nun etkisinin, ABD’nin kuzey yarısında daha sıcak havalar meydana getirme olasılığının yüksek olduğunu belirtti.
SONUÇ VE GÖZLEMLER
Bu kış, bilim insanlarına El Niño’nun hava koşullarını ne kadar kontrol ettiğini veya kutup vortexinin hala güçlü bir şekilde etkili olup olamayacağını gözlemleme fırsatı verecek. Lopez Lang, “Atmosfer kendini bir deney için hazırlıyor,” dedi. “Gerçekten heyecan verici olacak.”