1971 yılında gerçekleştirilen Stanford Hapishane Deneyi, bir haftadan kısa sürdü fakat insan doğasına dair iddiaları onlarca yıl boyunca tartışma konusu oldu. Şimdi Netflix’in yeni dizisi, psikolojinin en tartışmalı çalışmalarından birini ve etrafındaki kaygıları yeniden gün yüzüne çıkarıyor. Amerikan psikologu Philip Zimbardo tarafından organize edilen deney, Stanford Üniversitesi’ndeki bir binanın bodrum katında sahte bir cezaevi kurularak gerçekleştirildi. Zimbardo, “hapishane yaşamının psikolojik incelenmesi” için bir gazete ilanına yanıt veren 70’ten fazla kişiden 24 erkek üniversite öğrencisini seçerek, onları rastgele mahkumlar ve gardiyanlar olarak iki gruba ayırdı.
DENENEN SORULAR
Bu çalışmanın merkezinde iyi ve kötü hakkında temel bir soru yer alıyordu. Amherst Koleji’nden psikoloji profesörü Catherine Sanderson, “Zimbardo, normal insanların belirli bir ortamda emir vermeye ve uymaya istekli olup olmadığını anlamaya çalışıyordu” dedi. Zimbardo’nun amacı, sıradan insanların korkunç şeyler yapabileceğini göstermektir.
DENEMENİN KONTROLÜNÜ KAYBETMESİ
İki hafta sürmesi planlanan deney, resmi anlatıma göre hızla kontrolden çıktı. 36 saat içinde bir mahkum ruhsal bir çöküş yaşadı ve ikinci günde mahkumlar isyan başlattı. Gardiyanlar, isyanı sert bir şekilde bastırarak isyancılara yangın söndürücüyle müdahale etti, onları soydu ve “delik” adını verdikleri karanlık bir odaya kapattı. Tüm bunlar, hapishane koşulları ve tutukluların muamelesi üzerine gerçek dünyada süregelen huzursuzlukların gölgesinde gerçekleşti.
DEĞİŞEN PERSPEKTİF
Zamanla Stanford Hapishane Deneyi’nin profili önemli ölçüde değişti; bir zamanlar insan psikolojisine dair benzersiz bir içgörü sunarken, şimdi eleştirilen bir çalışma haline geldi. Sanderson, “Ne olduğuna dair anlayışımız zamanla çok değişti” dedi. “Hem etik sorunlar hem de davranışların Zimbardo tarafından yönlendirilip yönlendirilmediği konusunda tartışmalar yaşandı.” Netflix, deneyin yeniden hayata geçirilmiş versiyonunu sunarken, bir ana soru ortaya çıkıyor: Bu çalışma otorite hakkında temel bir şey mi açıkladı, yoksa uygulama şekli bu davranışları mı üretti?
ZİMBARDO'NUN YÖNTEMLERİ
Zimbardo, çalışmayı kısmen Amerikalı psikolog Stanley Milgram’ın 1960’larda gerçekleştirdiği itaat deneylerine bir takip çalışması olarak tasarladı. Bu deneylerde, katılımcılara görünmeyen bir kişiye acı veren elektrik şokları vermeleri söylendi ve katılımcıların %65’i, o kişinin sıkıntıda olduğunu duymalarına rağmen maksimum seviyeye kadar devam etti. Günümüzde bu tür deneyler, yanıltma, psikolojik zarar ve bilgilendirilmiş onay eksikliği gibi etik sorunlar nedeniyle ciddi engellerle karşılaşırdı.
HAZIRLIKLAR VE UYGULAMA
Stanford deneyine katılan mahkumlar, yerel polisin gerçekçi bir şekilde evlerinden tutuklamasıyla sürecin başladığını bilmeden deney alanına geldi. Sahte hapishaneye girdiklerinde, üst aramasından geçirildiler ve iç çamaşırı giymeden bol elbiseler giymeye zorlandılar. Gardiyanlar, göz teması kurmamak için üniforma ve aynalı gözlükler giydi. Zimbardo, hapishanenin müdürü olarak deneyin gidişatını gözlemledi.
SONUÇLAR VE ELEŞTİRİLER
Daha sonra, deneyin ses ve görüntü kayıtları ile katılımcılarla yapılan röportajlar, Zimbardo’nun çalışmanın sonucunu doğrudan etkilediğini ortaya koydu. Zimbardo, katılımcılarla etkileşime geçerek gardiyanları yönlendirdi ve bazı mahkumların ilk taleplerinde hapishaneden çıkmalarını engelledi. “İyi bir deney tasarımının temel unsurlarından biri, deneycinin katılımcılarla etkileşimde bulunmamasıdır” diyen Sanderson, Zimbardo’nun deneydeki yoğun katılımının büyük bir sorun olduğunu belirtti.
YENİ NESİL YORUMLAR
2024’te hayatını kaybeden Zimbardo, kamuoyunda oldukça tanınır hale gelmişti. Ancak, deneyin sonuçları ve Zimbardo’nun otorite ve insan doğası üzerine savunduğu bulgular, eleştirilere maruz kaldı. 2015 yılında, psikoloji dergilerinde yayımlanan 100 çalışmanın yalnızca %36’sının yeniden üretiminde anlamlı sonuçlar elde edilmesi, psikoloji alanında güvenilirlik konusunda daha geniş bir sorgulama başlattı.
YENİ BELGESEL VE DİZİLER
Zimbardo’nun çalışmasının yeniden ele alındığı 2018’de, Thibault Le Texier deneyin gerçeklerini sorgulayan bir kitap yayımladı. Deneyin sahneye konmuş bir gösteri gibi planlandığını ve Zimbardo’nun gardiyanlara nasıl davranacaklarına dair detaylı talimatlar verdiğini açıkladı. Zimbardo, eleştirilerin ardından deneyin yöntemlerini savunarak, katılımcıların çıkış yapabilme haklarının olduğunu belirtti.
Yeni Netflix dizisi “Yeni Stanford Hapishane Deneyi”, gerçek bir hapishanede çekildi ve bilimsel bir deney yürütmekten ziyade, farklı bir yolculuk sunmayı amaçladı. Üreticiler, katılımcıları korumak için çeşitli önlemler aldıklarını belirtti.
Deneyin hala ders kitaplarında yer aldığını belirten Reicher, “Sonuç olarak, her çalışmada her şeyi tanımlamazsınız; önemli olduğunu düşündüğünüz şeyleri tanımlarsınız” diye ekledi.