Homeros’un “Odysseia” destanını seviyorsanız ve bu yazın en çok konuşulan filminin bir yan ürününü görmek istiyorsanız, Dennis MacDonald’ın size iyi haberleri var. Homeros’un destansı şiirinin bir yeniden çevrimi çoktan yazıldı. Bir İncil açmanız yeterli. MacDonald’a göre kör ozan Homeros, Yeni Ahit’in ana bölümlerinde yer alan İsa’yla ilgili en popüler öykülerin bazılarının şekillenmesinde de belirleyici bir rol oynadı.
HOMEROS’UN İZLERİ YENİ AHİT’TE Mİ GİZLİ?
Christopher Nolan’ın gişe rekorları kıran filmi; jeopolitik tartışmaları, Truvalı Helen’i koyu tenli bir kadınla canlandırması ve Yunan bir savaşçıyı trans bir oyuncuya oynatması nedeniyle geniş yankı uyandırdı. Ancak İncil bilgini MacDonald, yıllardır süren ve gözden kaçan bir tartışmanın tam merkezinde yer alıyor. MacDonald ve küçük bir grup İncil uzmanı, Homeros’un destanlarının DNA’sının Yeni Ahit’in her yerine dağılmış olduğunu öne sürüyor. İsa’nın su üzerinde yürümesi, mezarlar arasında yaşayan cinli adamla karşılaşması ve Pavlus’un gemi kazasından sonra bir tanrı sanılması gibi klasik İncil öykülerinin “Odysseia” ve “İlyada”dan ilham aldığını savunuyorlar. MacDonald, bu öykülerin yazarlarının Homeros’tan intihal yapmadığını söylüyor. Ona göre dönemin yaygın edebi tekniği olan mimesis kullanılarak İsa’ya “Yunan ve Roma mitolojisinin kahramanlarıyla rekabet edebilmesi için anlatı steroidleri” enjekte edildi. Neredeyse 3 bin yıllık olan destan, Yeni Ahit’in kanonlaşmasından yüzyıllar önce ortaya çıktı. MacDonald, İsa’nın “en üstün süper kahraman” olarak gösterilmek istendiğini belirtiyor. Yunan mitolojisinin ünlü figürlerine atıfta bulunan MacDonald, “Bu öykülerin birçoğunun amacı, İsa’nın Aşil, Odisseus, Hermes gibi isimlerden daha üstün olduğunu göstermek” diyor ve ekliyor: “İsa yalnızca Homeros kahramanlarından daha iyi değil, aynı zamanda daha akıllı ve daha şefkatli.”
İNCİL’İN KÖKENİNE DAİR BÜYÜK TARTIŞMA
MacDonald’ın görüşleri, birçok İncil bilgininin Yeni Ahit’in oluşumuna geleneksel bakışıyla çelişiyor. Bazı akademisyenler Homeros’un etkisinin bazı pasajlarda sezilebileceğini kabul etse de çoğu uzman, Yeni Ahit mektuplarının birincil kaynaklarının hâlâ Yahudi kutsal metinleri ve sözlü gelenekler olduğu görüşünde. Bu geleneklerin İsa’nın şifaları ve benzetmelerine ilişkin görgü tanıklarının anlatımlarına dayandığı ve nesilden nesile aktarıldığı belirtiliyor. MacDonald’ın iddiaları, karşıt iki akım nedeniyle de önem taşıyor. Bir yanda devlet okullarında İncil öğretiminin zorunlu kılınması ve kamusal alanlarda On Emir’in asılması yönünde ulusal bir baskı var. ABD’deki bazı Hristiyanlar için İncil, ilahi ilhamın ürünü ve Amerikalı olmanın ne demek olduğunu anlamanın temel unsuru. Diğer yanda ise akademisyenlerin öncülük ettiği ve Yeni Ahit’in bir uzmanın deyişiyle “Tanrı’nın hayalet yazarları” tarafından şekillendirildiği yönünde büyüyen bir kamu bilinci var. Bu akademisyenler, İncil öykülerinin Yeni Ahit’i kaleme alan köleler, İncil kanonuna girememiş “kayıp İnciller”in yazarları ve hatta antik dünyada dolaşan Stoacı ve Platoncu felsefenin etkileriyle oluştuğunu savunuyor. İki akım arasındaki çatışma, yüzyıllardır sorulan sorular etrafında dönüyor: İncil’i kim yazdı? Tanrı mı, insanlar mı? Ya da belki ikisi birden mi?
HOMEROS’UN GÖLGESİNDE YETİŞEN YAZARLAR
Homeros’un İncil’i etkilediğini öne süren akademisyenler marjinal figürler değil ve arkalarında tarihsel bir dayanak da bulunuyor. Bazı akademisyenlere göre Yeni Ahit’in ilk yazarlarının Homeros’un etkisinden kaçınması zordu. İncil bilgini Margaret M. Mitchell, Homeros’un destanlarının “Greko-Romen dünyasında teolojik ders kitabı ve kültürel standart” olduğunu söylüyor. Romalı çocuklar Homeros’u okulda ezberliyordu. Köleler, efendilerinin verdiği gösterişli partilerde onun şiirlerini okuyordu. Politikacılar Homeros’tan alıntı yapıyor, evler Odisseus ve diğer Homeros karakterlerini betimleyen fresklerle süsleniyordu. Bir akademisyenin ifadesiyle Homeros, kendi döneminde Shakespeare’in bugün bizim için ifade ettiği anlama geliyordu; onu okumamış olanlar için bile kaçınılmazdı. Miami Üniversitesi’nden erken Hristiyanlık akademisyeni Robyn Faith Walsh, öğrencilerine, “Nerede okumuş olursanız olun ya da ne kadar eğitim almış olursanız olun, genellikle Shakespeare’e bir şekilde maruz kalmışsınızdır” dediğini anlatıyor. Walsh, 1999 yapımı ve Shakespeare’in “Hırçın Kız” oyunundan uyarlanan “10 Things I Hate About You” filmini örnek göstererek Shakespeare’i okumamış olsanız bile bu olay örgülerinin bazılarına maruz kaldığınızı dile getiriyor. Walsh, MacDonald’ın Yeni Ahit’e bakışının İncil bilginleri arasında benzersiz olmadığını da söylüyor: “İsa’nın bir tür kahraman figürü olması fikri uzak değil; antik dünyada edebiyat yazacak kadar eğitimli olan herkes Homeros’u okumuştur.”
HOMEROS ETKİSİNİN SINIRI NE?
Ancak bazı akademisyenler, Homeros’un Yeni Ahit üzerindeki etkisinin boyutu konusunda MacDonald ile aynı görüşte değil. MacDonald, Homeros’un etkisinin Yeni Ahit’teki üç kitapta görülebileceğini söylüyor: Markos İncili, Luka İncili ve Elçilerin İşleri. Walsh, Homeros’un İsa karakteri üzerinde bir miktar etkisi olduğuna inanmanın mantıksız olmadığını ancak MacDonald’ın karşılaştırmalarının kapsamının ve ayrıntısının tamamını benimsemediğini belirtiyor. Bir başka akademisyen Robert Rabel ise MacDonald’ı “aşırı analiz” yapmakla ve “abartılı karşılaştırmalar” yapmakla suçluyor. Chicago Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nde erken Hristiyanlık profesörü olan Mitchell, ilk Hristiyan yazarların İsa’yı, kurnazlığı, zalimliği ve hilekârlığı ilk Hristiyan kilisesinin dünyasında iyi bilinen Odisseus’a bağlama riskini almayacaklarını ifade ediyor. Mitchell, “Homeros bilgisi antik dünyada her yerdeydi ve ilk Mesih inanlıları bu yaygın etkiden pek de izole değildi” diyor ve ekliyor: “Ancak Yeni Ahit’in ana bölümlerinin Homeros’tan edebi ödünç alma, taklit ve değer dönüşümüne dayandığı tezi aşırı abartılıyor.”
ODİSSEUS VE İSA ARASINDAKİ GİZLİ PARALELLİKLER
Odysseia’yı okuduysanız ya da filmi izlediyseniz, kararı kendiniz verebilirsiniz. Yeni Ahit’i açın ve kanıtları değerlendirin. Walsh, Homeros ile İsa’nın öyküleri arasında açık bir bağlantıya dikkat çekiyor. Odysseia ile İnciller, hem Odisseus’un hem de İsa’nın gizli ajanlar gibi davrandığı ortak bir olay örgüsüne sahip. İkisi de kimliklerini en yakınlarından bile gizliyor. Odysseia’da Odisseus, mağarada karşılaştığı canavar Kiklop’a adının “hiç kimse” olduğunu söyler. Ithaca’ya döndüğünde dilenci kılığına girer ve kimliğini karısı Penelope ile en sadık hizmetkârı Eumaios’tan gizler. İnciller boyunca İsa da başlangıçta Mesih olduğunu en yakın öğrencilerinden bile gizler. Bu gizleme “mesih sırrı” olarak adlandırılıyor. Walsh, İsa’nın mucizeler gerçekleştirirken bile öğrencilerinden kimseye söylememelerini istediğini söylüyor. Walsh’a göre her iki hikâyenin kahramanı da kimliğini, görevlerini tamamlamalarına yardımcı olacak stratejik bir karar olarak gizliyor: Odisseus, karısının taliplerinden intikam almak için; İsa ise kurban edici ölümünü gerektirecek görevini yerine getirmek için. Örneğin Markos İncili’ni okuyan bir kişi, İsa’nın kimliğini gizleme çabalarında Homeros’un yankılarını fark eder. Walsh, “Odisseus Homeros boyunca tam olarak böyle sunulur. Kim olduğunu açıklamaya hazır olana kadar kim olduğunu açıklamaz ve kahramanın yaptığı şey budur” diyor ve ekliyor: “Bu, Markos İncili’nin yazarının Homeros’u okuduğunun büyük bir kanıtı. Odysseia’yı okudu ve kahramanın hazır olduğunda kendini ortaya çıkardığını gördü.”
GEMİ KAZASI, FIRTINA VE SUDA YÜRÜYEN KAHRAMANLAR
MacDonald, erken kilisenin kurucularından Pavlus’un yer aldığı bir başka ünlü Yeni Ahit pasajına dikkat çekiyor. Elçilerin İşleri kitabındaki bir pasajda Pavlus, Roma’ya yelken açarken gemi kazası geçirir. Bir adaya çıkarak kurtulur ve bir engerek yılanı tarafından ısırılmasına rağmen hayatta kalınca adanın sakinleri onu bir tanrı sanar. Odysseia’da ise perişan haldeki Odisseus gemi kazası geçirir ve Nausicaa adlı bir prensesle karşılaştığı kıyıya vurur. Odisseus, gemi kazasının tuzunu ve kirini yıkamak için yıkandıktan sonra prenses yüksek sesle onun bir tanrı olup olmadığını merak eder. MacDonald, “Her iki durumda da gemi kazasından çıkan kişinin bir tanrı olarak yorumlanması söz konusu” diyor. MacDonald, Homeros’un şiiri ile Yeni Ahit arasında başka olay örgüsü benzerliklerine de işaret ediyor. Odysseia’da Odisseus, denizde bir acil durum doğduğunda gemisinin güvertesinde derin bir uykuya dalar. Bu bölüm, İsa’nın şiddetli bir fırtına sırasında geminin kıç tarafında bir yastıkta uyuduğu İncil öyküsüne ilham verir. Başka bir pasajda İsa su üzerinde yürür. Bu öykü, Odysseia’da su üzerinde uçan tanrı Hermes’i taklit eder. İncillerin en dokunaklı sahnelerinden birinde ise Markos 13-14’te bir kadın İsa’yı yağla mesheder. MacDonald, bunun Odysseia’nın 19. bölümündeki Odisseus’un yaşlı bir kadın tarafından meshedilmesi öyküsüne benzediğini söylüyor.
İSA’NIN ÜSTÜNLÜĞÜNÜ GÖSTEREN KORKUNÇ SAHNELER
MacDonald, Homeros ile İncil arasında İsa ile Odisseus arasındaki paralellikleri gösterirken aynı zamanda İsa’nın üstünlüğünü ortaya koyan bir başka karşılaştırmadan daha söz ediyor. Bu karşılaştırma korku öyküleriyle ilgili. Ürpertici bir sahnede İsa, mağaralarda yani mezarlarda yaşayan cinli bir adamla karşılaşır. İsa adama adını sorduğunda adam, “Adım Lejyon, çünkü çok sayıdayız” der. Adam fiziksel olarak o kadar güçlüdür ki zincirler onu tutamaz. Bu, İncil’de İsa’nın birini iyileştirmekte zorlandığı ender sahnelerden biridir. Ancak İsa sonunda adamı iyileştirir ve cinleri bir domuz sürüsüne gönderir; domuzlar uçurumdan yuvarlanarak boğulur. Odisseus ise iki canavarla karşılaşır ve sonuçlar farklı olur. Bu sahneler hem destansı şiirde hem de filmde yer alıyor. Odisseus mağarada Kiklop ile ve adamlarını felakete sürükleyen güçlü büyücü Kirke ile karşılaşır. Odisseus, Kiklop’u kör eder ve sihirli bir bitkinin yardımıyla Kirke’den kaçar, ancak adamlarından bazılarını kaybeder. MacDonald, “Mythologizing Jesus” adlı kitabında, “Markos, okuyucularının İsa’nın Homeros’unkilerden daha iyi ve daha güçlü bir kahraman olduğunu fark etmesini istedi. Odisseus bir canavarı kör ederken, İsa bir canavarı akıl sağlığına kavuşturdu” diye yazıyor ve ekliyor: “İsa şefkat kahramanıdır.”
İLAHİ İLHAM MI, EDEBİ YARATICILIK MI?
Babası köktenci bir vaiz olan MacDonald, bu iddiaları nedeniyle bazı meslektaşları tarafından dışlandığını söylüyor. Bazı eleştirmenlerinin Homeros’un Yeni Ahit’in bazı bölümleri üzerinde ağır bir etkisi olduğu fikrine aşırı tepki gösteren “Homerofobi”den muzdarip olduğu yönünde espri yapıyor. Yeni Ahit’in ilahi ilhamın sonucu olduğunu iddia etmenin tehlikeli olduğunu belirten MacDonald, “İnsan bir kez Tanrı’dan vahiy aldığını iddia ettiğinde, kibir ve daha kötüsü, toplumsal rekabet ortaya çıkabilir” diyor ve sözlerini şöyle sürdürüyor: “Yeni Ahit İncilleri, İsa’yı ve öğretilerini antik okuyucularının insani zorluklarını karşılamak üzere şekillendiren ilk Hristiyan entelektüellerin sofistike ve yaratıcı yazılarıdır.” Peki birine Yeni Ahit’in edebi bir yaratım olduğunu söylediğinizde ne olur? İnancını yanılmaz bir İncil üzerine kuran ve hayatlarının “tüm kutsal yazıların Tanrı soluğu olduğu” inancıyla dönüştüğünü söyleyen insanlar var. Miami Üniversitesi’nden Walsh ise farklı bir bakış açısı getiriyor: Geçmişe dair bildiğimiz her şeyin insanlar aracılığıyla geldiğini ve insanların olayları yorumlamakta ve derin deneyimlerden anlam çıkarmakta sık sık zorlandıklarını hatırlamanın önemli olduğunu söylüyor. Walsh, “Bu metinleri daha ilginç ve bazı açılardan daha ilişkilendirilebilir kılan şeyin, insan dokunuşlarını kabul etmek olduğunu düşünen bazı okuyucular var” diyor.
HOMEROS’UN MİRASI VE DEĞİŞMEYEN İNSAN DOĞASI
Homeros’un destanları üzerindeki tartışma yeni değil. Tarihçilere göre antik dünyada insanlar Odisseus’un yolculuklarının nereye gittiğini ve karısı Penelope’nin sadık olup olmadığını tartışıyordu. Romalı filozof Seneca, insanların Homeros’un destanlarının mesajını sürekli yanlış anladığını savunuyordu. “Odysseia”nın popülaritesinin, insanların yeniden sinemaya gitmeye istekli olduğunu kanıtladığı söylenir. Bu aynı zamanda başka bir şeyi de kanıtlıyor. Artık toga giymiyoruz ya da canavarlarla dolu “şarap karanlığı” denizlerde yelken açmıyoruz ama insan doğası aynı kaldı. Gizemli ozan Homeros, hepimizi hâlâ kışkırtmaya ve ilham vermeye devam ediyor.