ABD genelinde bu yaz patlayıcı ishal vakaları artış gösterirken sağlık yetkilileri tüm bu sıkıntıya yol açan küçük parazit hakkındaki köklü soruyla boğuşuyor: Dışkı gıdaya nasıl bulaşıyor? Siklospora parazitiyle ilgili dehşet verici gerçek, insanın bu parazitin tek kaynağı olması. Parazit şimdiye kadar yalnızca insan dışkısında bulundu. Eski ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) Gıda Güvenliği Ofisi Direktörü Dr. Mark Moorman, parazit gıda veya suda tespit edildiğinde kaynağın insan olduğunu belirterek “bunun üzerinde düşünmek için roket bilimci ya da mikrobiyolog olmaya gerek yok” dedi.
SALGINDA REKOR SEVİYE
Siklosporayla ilgili bir diğer rahatsız edici nokta ise araştırmacıların bir salgının kaynağını kesin olarak hiçbir zaman tespit edememiş olması. Bazı vakalarda paraziti ürün yetiştirme veya işleme alanına yaklaştıran güçlü ipuçları bulunsa da dışkının tarım sistemine nasıl girdiği sorusu yanıtsız kalıyor. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezlerine (CDC) göre bu soru, ülkenin şimdiye kadarki en büyük siklospora vaka sayısıyla karşı karşıya kalması nedeniyle daha da acil hale geldi. 41 eyalette 11 bin 500’ün üzerinde doğrulanmış ve şüpheli vaka bulunuyor. Bu vakaların tamamı yurt dışı seyahati değil ABD kaynaklı. Florida Üniversitesi Gıda Güvenliği Profesörü Dr. Keith Schneider, yıllık ortalama 2 ila 4 bin vaka görüldüğünü belirterek “bu oldukça büyük bir sıçrama” dedi.
ARAŞTIRMA SÜRECİ VE ZORLUKLAR
Siklospora vakaları yaz aylarında artma eğilimi gösteriyor. Bu yıl FDA altı farklı salgın için soruşturma başlattı. Bunların en büyüğü, Meksika’da yetiştirilen marulla bağlantılı olduğu düşünülen dokuz eyaleti kapsayan Ortabatı salgını. FDA ayrıca kaynağı henüz bilinmeyen 72 vakalık başka bir küme üzerinde çalıştığını duyurdu. Delaware Üniversitesi’nden Profesör Dr. Kali Kniel, “daha önce böyle bir şey görmedik” diyerek aynı anda birden fazla salgının yaşandığı alışılmadık bir yılla karşı karşıya olunduğunu vurguladı. Araştırmalar çoğu zaman “sağlam bir ipucu” olmadan kapanıyor. Örneğin 2013’te Taylor Farms de Mexico tarafından işlenen salata karışımına bağlı bir salgında FDA testlerde paraziti bulamadı ancak tarla işçilerinin tıbbi kayıtlarında ishal önleyici ilaçlar veya siklospora tedavisinde kullanılan antibiyotik kombinasyonlarının kullanıldığını tespit etti. Yine de bu ilaçlar başka amaçlarla da kullanılabiliyor.
ZAMAN BASKISI VE LOJİSTİK ENGELLER
Siklospora salgınlarını araştırmak büyük ölçüde parazitin yapısı nedeniyle zor. Kirlenmiş gıda veya suyu tüketen kişiler hemen hastalanmıyor. Kramp, bulantı, sulu ishal ve şişkinlik gibi belirtilerin başlaması iki haftayı bulabiliyor. Belirtilerin geçmediğini fark edip tıbbi yardım arayan kişilerde maruziyetten bu yana üç hafta ile bir ay geçmiş olabiliyor. Dışkı örneğinin laboratuvar testiyle doğrulanması da zaman alıyor. Vakanın yerel sağlık müdürlüğüne bildirilmesi ve hastanın neye maruz kalmış olabileceğine dair görüşme yapılması gerekiyor. Çoğu kişi bir ay önce ne yediğini hatırlamakta zorlandığı için temas takipçileri market kartları ve banka hesap özetlerinden yararlanıyor. Tüm bu veriler ortak maruziyet kaynağını belirlemek için analiz ediliyor.
BULGU VE KANITLAR
Bu yaz en büyük salgında en olası şüpheli marul olarak öne çıkarken diğer birçok kümenin kaynağı henüz bilinmiyor. Çalışmaların çoğu eyalet sağlık müdürlükleri tarafından yürütülüyor ve çok eyaletli salgınlarda CDC ile iş birliği yapılıyor. CDC kaynağa işaret eden verileri yeterli gördüğünde soruşturmayı FDA’ya devrediyor. FDA gıdayı tedarikçisine ve nihayetinde üretici çiftliklere kadar izliyor. Bir ekip çiftlikte yürüyerek binlerce toprak, su ve ürün numunesi alıp çevresel değerlendirme yapıyor. Ancak FDA denetçileri çiftliğe ulaştığında salgın genellikle sona ermiş oluyor. Delaware Üniversitesi’nden Kniel, raf ömrü olan ürünlerin o zamana kadar tüketildiğini ve artık hasat edilmediğini belirterek “tüm bu zamanlama gerçekten zor” dedi.
SU KAYNAKLARI VE KONTAMİNASYON
Laboratuvar testlerinde çevrede siklospora parazitine rastlanması nadir. Ancak 2020’de Fresh Express markalı paketlenmiş salata kitleriyle bağlantılı 700’den fazla vakanın araştırıldığı bir salgında durum farklıydı. Birçok gıda güvenliği uzmanı bu tespitlerin salgın kaynağını belirlemeye en çok yaklaşılan nokta olduğunu düşünüyor. FDA’nın Florida’da salata karışımı için kırmızı lahana yetiştiren bir çiftlikte yaptığı çevresel değerlendirmede, çiftliğin sulama için kullandığı bir kanaldan alınan iki numunede siklospora tespit edildi. Ancak FDA, genetik tiplendirme yöntemlerinin yeni olması nedeniyle kanaldaki siklosporanın bu salgına neden olup olmadığını kesin olarak belirleyemediğini açıkladı. Moorman, test sonuçlarına rağmen dışkının kanala nasıl karışmış olabileceğini asla çözemediklerini söyledi.
ÇÖZÜM ÖNERİLERİ VE GELECEK
Uzmanların çoğu, siklospora ile kontamine olmuş suyun paraziti ürünlere taşıdığına inanıyor. Gıda şirketlerine danışmanlık yapan mikrobiyolog Dr. Jennifer McEntire, suyun bir numaralı etken olduğunu ancak suyun insan dışkısıyla nasıl kirlendiğinin ayrı bir soru olduğunu belirtiyor. Çoğu çiftlik tarlalarda çalışanlara portatif tuvalet sağlıyor ancak bu atıkların kanala karışıp karışmadığı, bir fosseptik tankının sızıntı yapıp yapmadığı veya şiddetli yağmurun kanalizasyon taşmasına neden olup olmadığı bilinmiyor. FDA’nın çiftliklerin sulama suyunu veya ürünlerini siklospora açısından test etmesini zorunlu kılan bir yasa veya kural bulunmuyor. Moorman, büyük perakendecilerin tedarikçilerinden test yapmalarını talep edebileceğini, hükümetin de siklospora testini zorunlu kılmak için yasa çıkarabileceğini ve bu paraziti araştırmak için daha fazla fon ayırabileceğini söyledi. Kniel ise insanların nihayet bu konuya dikkat etmesinden memnun olduğunu ifade ederek her yıl 2 bin vaka görüldüğünde neden kimsenin umursamadığını sorguladığını belirtti.