SpaceX’in iki robotik ticari Ay iniş aracını taşıyan Falcon 9 roketinin bir parçasının çarşamba sabahı erken saatlerde Ay’a çarpması bekleniyor. Falcon 9 roketi, 15 Ocak 2025’te Teksas merkezli Firefly Aerospace’in geliştirdiği Blue Ghost iniş aracıyla birlikte Tokyo merkezli Ispace’in Resilience aracını taşımak üzere havalanmıştı. Blue Ghost, Mart 2025’te Ay’a başarılı bir yumuşak iniş gerçekleştirirken, Resilience birkaç ay sonra güvenli iniş yapmayı başaramamıştı.
ROKETİN ÜST KADEMESİ AY'A DOĞRU SÜRÜKLENDİ
Roketin kalkışta kullanılan birinci kademesi Dünya’ya dönerken, Falcon 9’un ikinci yani üst kademesi, iniş araçlarını Ay yolculuğunda taşıyan uzaydaki ana itici güç olarak görev yaptı. SpaceX’te NASA Bilim ve Dragon Programları Direktörü Julianna Scheiman, pazartesi günü düzenlenen basın toplantısında, alçak Dünya yörüngesine yapılan görevlerde, yani Uluslararası Uzay İstasyonu’nun gezegenimizin çevresinde döndüğü bölgede, SpaceX ve diğer operatörlerin genellikle üst kademeyi Dünya atmosferinde yanmaya bırakarak imha ettiğini söyledi. Scheiman, “Ancak yüksek enerjili görevlerde, ikinci kademenin ilgili kural ve düzenlemelere göre güvenli olmasını sağlamak için farklı bir manevra yapmamız gerekiyor. Biz de burada Ispace ve Blue Ghost görevlerinin ikinci kademesi için bunu yaptık ve yaşanan şey aslında güneş aktivitesi ile yerçekimi kuvvetlerinin bir karışımının onu Ay’a giden bir yola sokması oldu” dedi.
BİLİM İNSANLARI ÇARPMANIN İZİNİ SÜRÜYOR
NASA’ya göre bağımsız gökbilimciler, Falcon 9’un üst kademesini takip etmek için herkese açık verileri kullandı ve roket parçasının Ay ile çarpışma rotasında olduğunu belirledi. Dünya’ya çarpabilecek uzay kayalarının yörüngelerini izleyen ve çok nadiren Ay’ı da takip eden NASA’nın Dünya’ya Yakın Cisim Araştırmaları Merkezi de üst kademenin çarpma yörüngesini doğruladı. Ajansın bildirisinde “Dünya için herhangi bir tehlike yok. NASA, iticiyi eğitim amacıyla izlemeye devam edecek ve daha sonra bilimsel amaçlarla çarpma bölgesini gözlemleyecek” ifadelerine yer verildi. Çarşamba günü TSİ 10.35’te gerçekleşmesi beklenen çarpmaya tanıklık etme şansı en yüksek olan Amerika kıtasındaki gökbilimciler, olayı gözlemlemek umuduyla karada ve uzayda bulunan teleskopları Ay’a çevirdi.
ÇARPMANIN HEDEFİ EINSTEIN KRATERİ
Halkın çarpmayı canlı izlemesinin bir yolu olmasa da, görüntülerin daha sonra paylaşılması bekleniyor. Bilim insanları, yapay bir nesnenin Ay’a çarpması gibi nadir bir olayı, Dünya’nın doğal uydusu hakkında daha fazla bilgi edinmek ve astronotlar ile gelecekte oraya gönderilecek altyapının nasıl korunacağına hazırlanmak için kullanabilir. NASA, Artemis programı kapsamında Ay yüzeyinde daha sürdürülebilir bir insan varlığı oluşturmayı planlıyor. Ancak Dünya’daki gibi koruyucu bir atmosferi olmayan Ay’a daha fazla görev gittikçe, Ay yörüngesindeki uzay enkazının birikmesinin yönetilmesi giderek daha büyük bir sorun haline gelecek.
Yaklaşık 4 bin kilogram olduğu tahmin edilen roketin üst kademesinin, NASA araştırmacılarının da aralarında bulunduğu bir grup bilim insanı tarafından hazırlanan bir çalışmaya göre Einstein Krateri yakınlarında Ay yüzeyine çarpması bekleniyor. Şu anda inceleme aşamasında olan çalışma, The Astrophysical Journal Letters dergisine yayımlanmak üzere sunuldu. Araştırmanın ortak yazarı ve Michigan Eyalet Üniversitesi fizik ve astronomi bölümünden doçent Darryl Seligman, yazarların gökbilimcilerin olayı gözlemlemeye hazırlanabilmesi için çarpma tahminlerini önceden paylaşmak istediğini söyledi.
GÖK BİLİMCİLER ÇARPMANIN PARILTISINI ARAŞTIRIYOR
Çarpma çıplak gözle görülemeyecek ve teleskoplarla bile tespit edilmesi zor olabilir. Roketin Ay’a saatte yaklaşık 5 bin 436 mil (saniyede 2,43 kilometre) hızla çarptığı an olan çarpma parıltısı, en fazla yaklaşık bir saniye sürecek. Çalışmaya dahil olmayan Western Üniversitesi astronomi ve fizik profesörü Dr. Paul Wiegert, “Ay’ı bir saat olarak düşünürseniz, yaklaşık olarak 10’un bulunduğu yere çarpacak. Ancak Ay’ın o bölgesi şu anda aydınlık, bu yüzden parlak flaş, Ay’ın parlaklığı tarafından bastırılacak” dedi. Wiegert, uzun silindir roketin ürettiği enkaz bulutunun güneş ışığıyla aydınlanabileceğini ve araştırmacıların bunu teleskoplarla görebileceğini ekledi.
Kore Yörünge Sondası Pathfinder Lunar Orbiter, çarpmadan önce üst kademenin görüntülerini çekmeye çalışacak. NASA’nın Lunar Reconnaissance Orbiter’ı ise çarpma bölgesini daha sonra incelemeye çalışacak. Bilim insanları, çarpışmanın çapı 65 ila 90 fit (20 ila 30 metre) olan bir krater oluşturacağını tahmin ediyor.
AY'A ÇARPMALAR GELECEĞİN MİSYONLARI İÇİN RİSK OLUŞTURUYOR
Uzay kayaları düzenli olarak Ay’a çarpıyor. Apollo misyonu astronotları ve Artemis II mürettebatı, meteoroidler Ay yüzeyine çarptığında çarpma parıltıları gördüklerini bildirmişti. Ancak çalışmaya göre Falcon 9’un üst kademesi gibi yapay nesnelerin çarpması yalnızca birkaç kez gerçekleşti. Bu olay, SpaceX’in halka açık bir şirket olarak ilk üç aylık kazanç raporunu açıklamasıyla ilgili incelemelerin yapıldığı bir döneme denk geliyor. Şirketin hisseleri, haziran ayındaki büyük halka arzından bu yana inişli çıkışlı bir seyir izliyor.
Ay keşiflerinin artması, gelecekte daha fazla uzay enkazının Ay’a çarpma olasılığını artırıyor. Dünya için risk oluşturan uzay enkazı tipik olarak atmosferde yanıyor. Ancak Wiegert, Ay’ın yüzeyini koruyacak bir havası olmadığına dikkat çekti. Gezegenimizin ötesinde var olan enkazın resmi bir takibi de yok. Tehlikeli asteroitleri arayan taramalar, daha sonra izlenebilecek uzay çöpü parçalarını tespit ediyor. Wiegert, Ay’a çarpan nesneleri takip etmenin ve tespit etmenin zor olduğu için üst kademe çarpışması gibi bilinen bir olayın, bilim insanlarının Ay yüzeyinin özellikleri hakkında bilgi edinmesine yardımcı olduğunu söyledi.
Wiegert, “Bir nesne Ay’a çarptığında ne olur? Bir krater oluşturduğunu ve elbette malzeme fırlattığını biliyoruz, ancak bu süreci çok detaylı anlamıyoruz. Artık daha fazla uzay aracımız olduğuna ve yakında Ay’da astronotlarımız olacağına göre, bu süreci daha iyi anlamak gerçekten istiyoruz” dedi. Mevcut tahminler, roket kademesinin kayalık materyali Ay yüzeyine geri dönmeden önce çarpma bölgesinden 500 mil (805 kilometre) uzağa fırlatabileceğini gösteriyor. Astronotlar ve habitatlar, donanımlar veya uzay araçları Ay yüzeyindeki iniş bölgesinde bulunurken böyle bir olay yaşanırsa, bu ciddi bir tehdit oluşturacaktır.
GELECEK GÖREVLER İÇİN YENİ İMHA YOLLARI ARAŞTIRILIYOR
“Nesneler çok yüksek hızlarda hareket eden, mermilere benzer küçük kayalardır, bu yüzden bu süreçleri bir risk kaynağı olarak ortadan kaldırabilmek için anlamak istiyoruz” diyen Wiegert, bu doğrultuda araştırmacıların bu tür çarpışmaların olasılığını azaltmanın yollarını araştırdığını belirtti. Scheiman ise “Bir bilim insanı olarak gözlemi görmek için de çok heyecanlıyım. Ancak bu, NASA ve diğer ilgili kurumlarla ortaklaşa üzerinde çalıştığımız şeylerden biri: Güneş-Dünya-Ay sistemindeki yüksek enerjili görevler için en iyi gelecekteki imha yolu nedir?” diye konuştu.