1939 yılının bir nisan akşamı, dünyanın dört bir yanından tahminen 150 milyon dinleyici, bugün bile hayranlık uyandıran olağanüstü bir BBC radyo yayınına kulak verdi. “Firavun Tutankhamun’un borazanları!” diye gürledi BBC spikeri. Kısa bir nefes alış ve ardından, 3 bin yıldan fazla bir süredir genç kralın mezarında sessiz kalan borazanın sesi yükseldi. Sonraki bir dakika boyunca, askeri marşı andıran bu tantana, Kahire’deki Mısır Müzesi’nden dünyanın dört bir yanındaki dalgalara ulaştı.
YAYININ DÜĞMESİNE BASILDIĞI AN
Bu “ürpertici ve heyecan verici” kayıt, Kahire Amerikan Üniversitesi’nden Mısırbilim Profesörü Salima Ikram’a göre “Tutankhamun dönemi ile günümüz arasında işitsel ve duyusal bir köprü” niteliği taşıyor. Dünya üzerindeki en eski metal borazanları üfleyen İngiliz ordu bandosu üyesi James Tappern için ise “yakınlık olağanüstüydü.” Enstrüman, on beş yılı aşkın bir süre önce Tutankhamun’un hazineleri arasında bulunan iki küçük, süslü borazandan biriydi; diğeri gümüş, bu ise bakır veya bronz olduğu düşünülen bir parçaydı. Ikram, borazanların aslında “kral geçerken tören alayında çalınmış olabileceğini” belirtirken, antik Mısır sanatında bu enstrümanların askeri, dini ve törensel etkinliklerde kullanıldığını gösteren tasvirler bulunduğunu da sözlerine ekledi. Borazanlar, hem estetik hem de işlevsel bir müzik aleti üretebilen yetenekli metal işçileri gerektiriyordu. Oluklu uçlarda, çiçek desenleri ve Mısır tanrılarını betimleyen karmaşık görseller yer alıyor. Güneş gibi parlak bir tanesinin, ay gibi gümüş diğerinin bulunması, Ikram’a göre “gündüzün 12 saati ve gecenin 12 saatini kapsayan, Tutankhamun’un bu dünyadan öteki dünyaya yolculuğunun bir parçası” olarak yorumlanabilir.
TURİSTLERİN YILLARCA GÖREMEDİĞİ GİZEM
Bugün BBC yayını, dinleyicilere zamanda iki kez yolculuk yapıyormuş hissi veriyor; hem 1930’larda radyolarının başında toplanan insanlara hem de doğrudan antik Mısır’ın sesine. Ancak tuhaf koşullarda gerçekleşen ve neredeyse borazanlardan birini tahrip eden bu kayıt, aynı zamanda eserlere yaklaşımımızın geçen on yıllarda ne kadar değiştiğinin de altını çiziyor. Radyo yayını neredeyse hiç gerçekleşmeyecekti. Provalar sırasında gümüş borazanın ucuna modern bir ağızlık takıldı ve müzisyen üflediğinde enstrüman paramparça oldu. O dönem olay yerinde bulunan ve Howard Carter’ın mezarı kazan ekibinde yer alan arkeolog Alfred Lucas’ın, yaşadığı şok nedeniyle hastaneye kaldırıldığı bildirildi. Bu durum, onarımı yapılan enstrümanla tekrar deneme yapılmasına engel olmadı. Yayından kısa bir süre önce müzede elektrikler kesildi ve oturum mum ışığında gerçekleştirildi. Borazanların üflenmesinden birkaç ay sonra ise İkinci Dünya Savaşı patlak verdi. Bazıları için tüm bunlar, efsanevi Tutankhamun lanetinin bir doğrulamasıydı; Ikram bu iddiaları hızla reddetti.
YENİDEN ÇALINMASI MÜMKÜN DEĞİL
Bugün borazanlar, kırılgan yapıları nedeniyle neredeyse kesin olarak bir daha asla çalınamayacak. “İdeal bir dünyada, bir kopyası yapılır ve onunla denenirdi” diyen Ikram, “Elbette orijinalini kullanmakla aynı şey değil. Ancak bence bu oldukça tehlikeli ve bize bir ders oldu” ifadelerini kullandı. Borazanların yeni evi, kasım ayında açılan milyarlarca dolarlık Büyük Mısır Müzesi. Giza Piramitleri’nin manzarasına hakim son teknoloji tesiste, borazanlar ve özgün ahşap çekirdekleri iklim kontrollü vitrinlerde sergileniyor. Müzenin Tutankhamun sergisinin küratörü arkeolog Jasmien Abdalraouf, süslü çekirdeklerin metalin şeklini koruduğunu ancak bu durumun, hem metalin hem de organik bir malzeme olan ahşabın korunabilmesi için vitrinin doğru sıcaklıkta olmasını gerektirdiğini açıkladı. Abdalraouf, sıcaklığın 18 ila 22 santigrat derece arasında tutulması gerektiğini sözlerine ekledi. Güvenlik de burada büyük önem taşıyor; borazanlardan biri, 2011 ayaklanması sırasında Kahire’deki eski Mısır Müzesi’nden çalınmış, haftalar sonra diğer çalıntı eserlerle birlikte bir metro istasyonundaki çantada bulunmuştu. Abdalraouf, yeni müzenin yalnızca bina güvenliğini değil, her vitrin için karmaşık bir sistem de içerdiğini belirtti.
MÜZELERİN ROLÜNÜ YENİDEN TARTIŞTIRAN KAYIT
1939 kaydı bu riski almaya değer miydi? Borazanlar üzerine haberler yapan ve “Artifacts: An Archaeologist’s Year in Silicon Valley” kitabının yazarı gazeteci ve arkeolog Christine Finn’e göre, geçmişe bu kadar yakın olma heyecanı, insanları bu riski almaya istekli kılıyor. Finn, neredeyse bin yıllık Bayeux duvar halısının Fransa’dan British Museum’a son ödünç verilmesiyle paralellik kurdu. Bu hamle, 11. yüzyıldan kalma nakışın zarar görebileceği endişesiyle Fransız sanat dünyasının muhalefetiyle karşılaşmıştı. Ünlü İngiliz sanatçı David Hockney bile haziran ayında ölmeden önce planın çok tehlikeli olduğunu düşünmüş ve bunu “delilik” olarak nitelendirmişti. Finn, borazanların çatlaması, ışıkların sönmesi ve BBC sunucusunun yayın kaydının bozulması gibi olayların bize eserlerin kırılganlığını hatırlattığını söyledi. “Her şey fazla kusursuz, parlak ve hatta yapay zeka üretimi olursa, asıl mesele kaybolur” diyen Finn, buna rağmen teknolojinin gücünün, enstrümanların kendisi olmasa da borazanların sesinin süresiz olarak yaşamasını sağlayabileceğini ifade etti.