Beyaz Saray’ın bilimsel araştırmaların finansmanı üzerinde daha fazla kontrol sağlama ve bilimsel hibeleri onaylama yetkisini siyasi atamalı kişilere verme yönündeki önerisi, çok sayıda bilim insanından alarm zillerinin çalmasına neden oldu. Eleştirmenler, önerilen kuralın yönetimin, kanser, HIV ve nadir hastalıkların tedavisinin yanı sıra iklim ve hava durumu bilimini anlama ve yapay zeka geliştirme gibi alanlarda olağanüstü keşiflere yol açan ABD’deki bilimsel araştırma girişimini yok etme çabalarını resmileştireceğini söylüyor. Bu düzenlemenin, hangi araştırma konularının öncelikli olarak inceleneceği üzerinde geniş kapsamlı etkileri olabileceği belirtiliyor. Önerinin en büyük kayıplarından biri, ülkenin köklü bilimsel akran değerlendirmesi (peer review) süreci olacak.
AKRAN DEĞERLENDİRMESİ SİSTEMİ HEDEFTE
İkinci Dünya Savaşı sonrası araştırma patlamasından bu yana yaygın olarak kullanılan akran değerlendirmesi sistemi, hibe başvurularının bilimsel değerini siyasi gerekçelerle değil, alanlarında uzman kişilerden oluşan paneller aracılığıyla değerlendiriyor. Önerilen kural ayrıca çeşitlilik, eşitlik ve kapsayıcılık (DEI) ile toplumsal cinsiyet konularındaki araştırmaları yasaklamayı ve federal olarak finanse edilen uluslararası bilimsel iş birliklerini durdurmayı öngörüyor. Yönetim Bütçe Ofisi’nin (OMB) bu değişiklikleri sadece bilimsel araştırmaları değil, aynı zamanda devlet kurumlarından eyalet ve yerel yönetimlere yapılan diğer federal hibe ödüllerini de hedef alabileceği ifade ediliyor.
UZMANLARDAN SERT TEPKİ
İklim değişikliği araştırmalarına siyasi müdahale nedeniyle NASA’dan ayrılan iklim bilimci Kate Marvel, akran değerlendirmesinin Amerika’nın bilimsel liderliğinin uzun süredir temel taşı olduğunu belirtti. Marvel, “ABD’nin tarihsel olarak bu kadar büyük bir araştırma süper gücü olmasının nedenlerinden biri, liyakate dayalı bir bilim finansman sistemine sahip olmamızdı. Sistem mükemmel değildi ama aptalca da değildi. Bilgisiz siyasi kuklaları sistemin başına getirmek son derece aptalca” dedi. Stanford Hukuk Fakültesi’nden Profesör Lisa Larrimore Ouellette ise önerinin sadece bilimsel araştırma fonlarını değil, her türlü federal hibeyi etkilediğine dikkat çekti.
OMB'DEN SAVUNMA
Öte yandan bir OMB sözcüsü, önerilen kuralın “hibe verme sürecine şeffaflık getireceğini ve vergi mükelleflerinin parasının akıllıca harcanmasını sağlayacağını” savundu. Sözcü, “Federal hibeler zaten aşırı sol bir gündemi teşvik etmek için siyasallaştırılmıştı. Buna artık son veriliyor” ifadelerini kullandı. Diğer federal düzenlemeler gibi OMB önerisi de nihai halini almadan önce kamuoyu görüşüne açık olacak. Araştırmacılar, bilimsel dergiler, üniversiteler ve tıp dernekleri şimdiden bu süreci yoğun bir şekilde kullanarak kamuoyu yorumları gönderiyor.
BİLİM DÜNYASI SEFERBER OLDU
Eski Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) üst düzey program sorumlusu Elizabeth Ginexi, “Amacım bilim camiasındaki veya ona yakın topluluklardaki (hasta toplulukları, bilim severler) mümkün olduğunca çok kişiyi harekete geçirmekti. Kanunen her yorumu okumak ve her yoruma yanıt vermek zorundalar” dedi. Ginexi, Elon Musk liderliğindeki Hükümet Verimliliği Departmanı’nın (DOGE) federal kurumlarda programları kısmaya başlamasının ardından 20 yılı aşkın süre çalıştığı NIH’den ayrıldı. Ginexi, nadir bir kanser türü için yeni bir tedavi denemesi yapılırken bu kararı diğer bilim insanlarının ve onkologların vermesi gerektiğini, siyasetçilerin değil, vurguladı.
BAĞIMLILIK VE İKLİM ARAŞTIRMALARINA AĞIR DARBE
OMB’deki değişikliklerin iklim biliminden bağımlılık araştırmalarına kadar pek çok alanı etkilemesi bekleniyor. Kuzey Carolina Üniversitesi’nden bağımlılık uzmanı Diane Fishbein, eğer bu kural geçerse bağımlılık ve aşırı doz vakalarında artış görüleceği uyarısında bulundu. Fishbein, ırk, etnik köken veya cinsiyet temelinde bağımlılık araştırmalarının ortadan kaldırılmasının soyut bir kavram olmadığını, bağımlılıkla mücadele eden gerçek insanlar için yıkıcı sonuçlar doğurabileceğini söyledi. Brown Üniversitesi Çevre ve Toplum Enstitüsü Direktörü Kim Cobb ise finansman kararlarının yönetimin gündemine göre alınmasının, ülkenin altyapısını, ekonomisini, tarımını, kamu güvenliğini ve ulusal güvenliğini koruyan iklim ve hava durumu araştırmaları için özellikle ciddi bir tehdit olduğunu belirtti.
GEÇMİŞTEN ACİ DERSLER
Eski NOAA Başkanı okyanus bilimci Rick Spinrad, Sovyetler Birliği gibi ülkelerin araştırma fonlamasında siyasetin belirleyici olmasının felaketle sonuçlandığını hatırlattı. Spinrad, OMB önerisinin federal kurumlarda son yirmi yılda oluşturulan bilimsel dürüstlük politikalarıyla çeliştiğini ve bu politikaların siyasi müdahaleyi sınırlamayı amaçladığını vurgulayarak, “Tüm bunlar bu kuralla birlikte çöpe gidiyor” dedi.