Çin Halk Cumhuriyeti’nin eski Başbakanı ve ülkenin küresel bir güç olarak yükselişini sağlayan reformların mimarı Zhu Rongji, 97 yaşında hayatını kaybetti. Zhu, 1998-2003 yılları arasında başbakanlık görevini yürütmüştü. Eski başbakan, Çarşamba sabahı Pekin’de hastalık nedeniyle yaşamını yitirdi. Geride eşi ve iki çocuğu kaldı.
“Çin’in ekonomi çarı” olarak bilinen Zhu, ülkesinin merkezi planlı ekonomiden daha açık ve piyasa dostu bir ekonomiye geçişini yöneterek küreselleşme yolunda önemli adımlar attı. Reformist yıllarında ülkede yaşanan köklü dönüşüme tanıklık eden birçok Çinli için Zhu’nun ölümü, ekonomik açıdan daha iyimser bir dönemin de sonunu simgeliyor. Bu reformlar, yoksulluğun büyük ölçüde azalmasına, orta sınıfın hızla büyümesine ve yabancı şirketlerin kazançlı Çin pazarına erişme yarışına yol açtı.
KRİTİK DÖNEMDEKİ ROLÜ
İktidardaki Komünist Parti’nin resmi taziye mesajında Zhu’nun, ülkenin “planlı ekonomiden sosyalist piyasa ekonomisine geçiş” yaptığı “kritik aşamadaki” rolü övüldü. Mesajda ayrıca Zhu’nun halka “derin sevgisi” vurgulandı. Taziye mesajında, “Hükümet yetkililerinin her zaman kamu görevlisi olduklarını akıllarından çıkarmamaları gerektiğini, başkalarını gücendirme korkusu taşımadan doğruları söyleme cesaretine sahip olmaları ve ayrıcalıklardan kaçınarak halk için somut sonuçlar üretmek için ellerinden geleni yapmaları gerektiğini vurguladı” ifadelerine yer verildi. Zhu, 1990’ların başından itibaren on yıldan fazla bir süre Çin’in ekonomi politikalarını yönetti. Önce başbakan yardımcısı, ardından da 2022’nin sonlarında hayatını kaybeden lider Jiang Zemin döneminde başbakan olarak görev yaptı.
DEMİR YUMRUK BAŞBAKAN
Azimli bir teknokrat olan Zhu, ülkenin mali ve vergi sisteminin kapsamlı elden geçirilmesinden şişkin kamu sektörünün köklü şekilde yeniden yapılandırılmasına kadar ekonomiyi serbestleştirmek için bir dizi zorlu ama gerekli reformu hayata geçirdi. Uluslararası alanda en çok, Çin’in 2001’de Dünya Ticaret Örgütü’ne (DTÖ) katılımına öncülük etmesiyle hatırlanıyor. Bu adım, Çin’in büyük bir küresel güç olarak yükselişini besleyen çift haneli büyüme oranlarının önünü açtı.
Zhu’nun tavizsiz yaklaşımı, sert pragmatizmi ve yolsuzlukla mücadeledeki kararlı duruşu, partide ona hem hayranlar hem de düşmanlar kazandırdı ve “demir yumruklu başbakan” lakabını getirdi. Keskin dili, hızlı zekâsı ve öfkeli mizacı, yetkililerin hazır metinlerle konuştuğu bir ülkede ona geniş bir halk desteği sağladı.
MEŞHUR KONUŞMASI VE GENÇLİK YILLARI
Zhu, 1998’de başbakanlık görevini devraldığında yaptığı basın toplantısında, “Önümde mayın tarlası ya da uçurum olsun, tereddüt etmeden ilerleyeceğim ve ölene kadar elimden geleni yapacağım” demişti. Güneydeki Hunan eyaletinde dünyaya gelen Zhu, Çin’in prestijli Tsinghua Üniversitesi’nden elektrik mühendisliği bölümünden mezun oldu ve devlet planlama ajansında işe başladı. Kuşağındaki pek çok kişi gibi Zhu’nun kariyerinin ilk yılları da Mao Zedong döneminin siyasi çalkantılarıyla kesintiye uğradı. Hükümetin ekonomi politikalarını eleştirdiği için 1950’lerin sonlarında Komünist Parti’den ihraç edildi ve on yıl sonra Mao’nun Kültür Devrimi sırasında yeniden tasfiye edildi.
YÜKSELİŞİ VE ŞANGHAY YILLARI
Mao’nun ölümünden sonra siyasi olarak itibarı iade edilen Zhu’nun partiye yeniden katılmasına izin verildi. Bir dizi ekonomi görevinde yükselerek 1988’de Şanghay belediye başkanı oldu. Buradaki çalışmaları, Deng Xiaoping’in dikkatini çekti. 1991’de başbakan yardımcısı olarak ekonominin yönetimine getirilen Zhu, yedi yıl sonra başbakanlığa terfi etti.
Zhu, yüksek enflasyonu dizginledi, para sistemini elden geçirdi ve Çin ekonomisini 1997 Asya mali krizinden hasarsız çıkardı. Ancak agresif reform politikaları sık sık tartışmalara yol açtı. Verimsiz devlet işletmelerini yeniden yapılandırma hamlesi, tahminen 40 milyon işçinin işten çıkarılmasına neden oldu. Çin’i DTÖ’ye sokma girişimi de kendisini çok fazla taviz vermekle suçlayan yetkililerin eleştirilerine hedef oldu; bazıları onu ülkeyi satmakla bile suçladı.
KÜRESEL ENTEGRASYONDA DÖNÜM NOKTASI
Ancak Zhu, eleştirmenlerin yanıldığını kanıtladı. Analistlere göre DTÖ’ye katılım, Çin’in dünya ekonomisine entegrasyonunda bir dönüm noktası oldu ve ülkeyi küresel ticaret ve yatırıma açarak sonraki yıllarda benzeri görülmemiş büyüme oranlarına yol açtı. Zhu’nun yazılarından ve konuşmalarından oluşan derlemenin önsözünde, merhum ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger, eski başbakanı “modern tarihin en önemli reform programlarından biriyle boğuşan nüfuz edici bir zekâ” olarak nitelendirmişti.