Günde saatlerce televizyon karşısında vakit geçirmenin beyin sağlığına zarar verdiğinden şüpheleniyorsanız, yeni bir araştırma bu endişenizi destekleyebilir. Araştırmacılar, orta yaşta daha sık televizyon izlediğini bildiren kişilerin on yıllar sonra dil ve düşünmeyle ilgili beyin bölgelerinde daha küçük hacimlere sahip olduğunu tespit etti. Buna karşılık iş yerinde oturarak çalışmanın daha sağlıklı beyin ölçümleriyle bağlantılı olması dikkat çekti. Peki bu bulgular ne anlama geliyor ve televizyonu tamamen kapatmanın zamanı geldi mi?
ARAŞTIRMA 1.700'DEN FAZLA KİŞİYİ YİRMİ YILDAN UZUN SÜRE İZLEDİ
Araştırma kapsamında Ulusal Sağlık Enstitüleri tarafından finanse edilen uzun soluklu bir çalışmadaki 1.700’den fazla katılımcının verileri analiz edildi. Orta yaşlı katılımcılara son bir yıl içinde ne sıklıkla televizyon izledikleri ve iş yerinde ne kadar oturdukları soruldu. Televizyon izleme alışkanlığı, standart bir anketle “hiç”, “nadiren”, “bazen”, “sıklıkla” ve “çok sık” olmak üzere beş kategoride değerlendirildi. Çalışmanın başında yaşları 45 ila 64 arasında değişen katılımcıların ortalama yaşı 53’tü. Yirmi yılı aşkın bir süre sonra katılımcılara beyin MR taraması yapıldı. “Çok sık” televizyon izlediğini bildiren kişilerin, bilişsel kontrol ve dil ile ilgili bölgeler ile Alzheimer hastalığının erken döneminde özellikle savunmasız olan alanlar dahil çeşitli beyin bölgelerinde daha küçük hacimlere sahip olduğu görüldü. Bu izleyicilerde ayrıca, MR’da beyindeki küçük kan damarlarında hasarı yansıtan ve bilişsel gerileme ile demansla ilişkilendirilen beyaz madde hiperintensitelerinin daha fazla olduğu belirlendi.
TELEVİZYON İZLEMEK İŞ YERİNDE OTURMAKTAN NEDEN FARKLI?
Araştırmanın en şaşırtıcı bulgularından biri, iş yerinde oturarak geçirilen hareketsiz yaşamın aynı beyin değişiklikleriyle bağlantılı olmamasıydı. George Washington Üniversitesi’nde klinik doçent ve acil tıp uzmanı olan Dr. Leana Wen’e göre bu ilginç sonuç, tüm hareketsiz aktivitelerin aynı olmadığını gösteriyor. Wen, televizyon izlemenin bilişsel olarak pasif bir aktivite olduğunu, çünkü izleyicilerin bilgiyi aktif olarak işlemek yerine yalnızca aldığını belirtiyor. İş yerinde oturmanın ise e-postalara yanıt vermek, projeler üzerinde çalışmak ve meslektaşlarla etkileşim kurmak gibi farklı zihinsel talepler içerdiğini, bu aktivitelerin otururken bile birden fazla beyin ağını harekete geçirdiğini ifade ediyor. Çalışma, zihinsel olarak uyarıcı aktivitelerin beyni koruduğunu kanıtlamasa da bulgular, bilişsel katılımın demans riskini azaltmaya yardımcı olduğunu gösteren giderek büyüyen araştırma birikimiyle örtüşüyor. Önceki araştırmalar da televizyon izlemek gibi pasif hareketsiz davranışlar ile bulmaca çözmek ve işte zihinsel olarak meşgul olmak gibi daha aktif davranışlar arasında farklar bulmuştu.
ARAŞTIRMA NEDEN-SONUÇ İLİŞKİSİ KURMUYOR
Dr. Wen, bu çalışmanın televizyon izlemenin beyinde olumsuz değişikliklere neden olduğunu kanıtlamadığını vurguluyor. Gözlemsel bir çalışma olarak ilişkileri tespit edebildiğini ancak neden-sonuç ilişkisi kuramadığını belirten Wen, araştırmacıların yaş, eğitim, fiziksel aktivite, sigara, alkol kullanımı, diyabet, yüksek tansiyon ve vücut kitle endeksi dahil birçok faktörü düzeltmesine rağmen, daha fazla televizyon izleyen kişilerin diğerlerinden tam olarak hesaba katılamayan yönlerden farklı olabileceğini söylüyor. Ayrıca MR taramalarından yıllar önce beyin sağlığındaki ince değişikliklerin kişilerin alışkanlıklarını etkilemiş olabileceğini, yani beyin maddesinde değişiklik olan kişilerin zamanlarını televizyon izleyerek geçirme olasılığının daha yüksek olabileceğini ifade ediyor. Yine de Wen, katılımcıların 20 yıldan uzun süre izlendiği ve öznel testler yerine ayrıntılı beyin MR taramalarının kullanıldığı bu çalışmanın iyi kurgulandığını belirtiyor. Bulguların televizyonun beyne zarar verdiğinin kanıtı olarak yorumlanmaması gerektiğini ancak uzun süreli pasif ve hareketsiz davranışın uzun vadeli beyin sağlığı için ideal olmadığına dair artan kanıtlara katkıda bulunduğunu söylüyor.
EGZERSİZ TELEVİZYONUN ETKİSİNİ TELAFİ EDİYOR MU?
Araştırmacılar fiziksel aktiviteyi düzeltmiş olsa da bu, spor salonuna gitmenin saatlerce televizyon izlemeyi telafi etmeye yettiği anlamına gelmiyor. Düzenli egzersizin demans riskini azaltmaya yardımcı olduğu biliniyor ancak tüm diğer risk faktörlerini ortadan kaldırmıyor. Bu çalışmada, araştırmacılar fiziksel aktiviteyi hesaba kattıktan sonra bile yoğun televizyon izleme ile beyin değişiklikleri arasındaki ilişki devam etti. Yani düzenli egzersiz yapan ancak her gün saatlerce televizyon izleyen bir kişi, pasif hareketsiz davranış nedeniyle bilişsel sağlık açısından ek riskler taşıyor. Fiziksel olarak aktif kalmak ve bu tür uzun süreli pasif hareketsiz davranışı sınırlamak görünüşe göre her ikisi de önemli.
TELEVİZYONU TAMAMEN BIRAKMAK GEREKİYOR MU?
Dr. Wen, bu çalışmanın insanların tüm ekran tüketimini bırakması gerektiği anlamına gelmediğini düşünüyor. Spor müsabakası izlemek, sevilen bir diziyi takip etmek veya sinemaya gitmek eğlenceli ve rahatlatıcı olabilir ve bu etkinlikler aile ve arkadaşlarla bağ kurmaya yardımcı olduğu için sağlık açısından da faydalı. Wen’e göre asıl önemli olan, pasif ekran tabanlı aktivitelere ne kadar zaman ayrıldığını ve bu aktivitelerin yerini neyin aldığını düşünmek. Saatlerce televizyon izlemek ya da sosyal medyada gezinmek egzersizin, yüz yüze sosyal etkileşimlerin, okumanın veya diğer zihinsel olarak uyarıcı aktivitelerin yerini alıyorsa bu beyin sağlığı için ideal değil. Tüm ekran sürelerinin aynı olmadığı da göz önünde bulundurulmalı. Örneğin yeni bir beceri öğrenilen ve başkalarıyla aktif iletişim kurulan çevrim içi bir dil dersine katılmak, pasif televizyon izlemekten farklı şekilde beyni meşgul eder. Ayrıca uzun süre kesintisiz oturmaktan kaçınmak ve periyodik olarak kalkıp esnemek ve yürümek her zaman iyi bir fikir.
BEYİN SAĞLIĞINI KORUMANIN KANITLANMIŞ YOLLARI
Pasif ekran süresini azaltmanın yanı sıra yaşlanırken beyin sağlığını korumak için araştırmalarla desteklenen çeşitli yöntemler bulunuyor. Düzenli fiziksel aktivite en güçlü müdahalelerden biri. Tansiyonu kontrol altında tutmak, diyabet gibi kronik hastalıkları tedavi etmek, sigaradan kaçınmak, aşırı alkol kullanımını sınırlamak, yeterli uyku almak ve sağlıklı kiloyu korumak da önemli. Meyve, sebze, tam tahıl, baklagil, kuruyemiş, balık ve sağlıklı yağlar açısından zengin Akdeniz tipi beslenme de daha iyi beyin sağlığıyla ilişkilendiriliyor. Sosyal bağlantıların sürdürülmesi, işitme kaybı ve depresyon gibi kişileri sevdikleriyle vakit geçirmekten alıkoyan faktörlerin tedavisi de hayati önem taşıyor. Hiçbir aktivite demansa karşı koruma garantisi vermese de boş zamanların nasıl değerlendirildiği dahil günlük seçimlerin kombinasyonu on yıllar içinde birikebilir.