Birleşmiş Milletler’in nükleer denetim ajansı, İran’ın nükleer silahların geliştirilmesini önlemek amacıyla belirlenen güvenlik önlemlerine uymadığı için sorumlu tutulmasını talep etti. Diplomatların yaptığı açıklamaya göre, bu durum, İran’ın 2015 yılındaki nükleer anlaşmasından bu yana süregelen bir mücadelenin en son aşaması. On yıl boyunca İran’ın nükleer programı, denetimlerin engellenmesi, izleme kameralarının devre dışı bırakılması ve denetçilerin “aşırı müdahaleci fiziksel aramaları” gibi çeşitli ihlallerle karşı karşıya kaldı.
İRAN'IN NÜKLEER ANLAŞMASI
2015 yılında ABD ve diğer ülkelerle imzalanan nükleer anlaşma, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) tarafından denetlenen dünyanın en kapsamlı nükleer denetim rejimini kurmuştu. Başlangıçta Tahran, UAEA’nın denetimlerine uyum sağladı. Ancak, eski ABD Başkanı Donald Trump’ın anlaşmadan çekilmesinin ardından İran, nükleer güvenlik önlemlerini sistematik bir şekilde ihlal etmeye başladı. UAEA’nın raporlarına göre, İran, nükleer malzeme ile ilgili yerleri açıklamakta başarısız oldu.
DENETİM ZORLUKLARI
Eski bir ABD diplomatının belirttiğine göre, İran, UAEA’nın erişimini zorlaştırmak için bilgi sunarken sıkça yanıltıcı veriler paylaştı. Bu süreçte, UAEA’nın siyasi nedenlerle bazı sorunları göz ardı ettiği ifade ediliyor. Uzmanlar, İran’ın nükleer bomba edinme çabalarının önünü kesmek için diplomatik bir çözümün bile yeterli olmayacağını savunuyor.
GÜVENLİK KONSEYİNE RAPOR
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nda görevli 23 ülke, İran’ı Güvenlik Konseyi’ne rapor etme kararı aldı. Rusya, Çin ve Nijer, bu karara karşı oy kullandı. 2025 yılı Haziranında, İran’ın nükleer güvenlik önlemlerine uymadığına dair bir karar alınmıştı. Bu karar, İran ile mevcut savaşın başlamasından yedi ay önce alındı ve ABD’nin İran nükleer tesislerine yönelik hava saldırılarından günler önce gerçekleşti.
NÜKLEER PROGRAMDAKİ GELİŞMELER
İran, 2015’teki anlaşma gereği belirlenen nükleer zenginleştirme sınırlarını aşarak, 60% saflıkta uranyum zenginleştirmeye başladı. UAEA, 2023’te Fordow nükleer tesisinde, gizli bir şekilde zenginleştirme yapan santrifüjler tespit etti. İran, izleme ekiplerine erişim engeli koyarak, 2021 yazında izleme kameralarını devre dışı bıraktı.
GELECEKTEKİ ETKİLER
UAEA, denetimlerin kesilmesinin, İran’ın nükleer programı üzerindeki bilgi akışını ciddi şekilde etkilediğini vurguladı. Uzmanlar, yeni bir denetim temeli oluşturmanın büyük bir zorluk olduğunu belirtiyor. Güvenlik Konseyi, İran’ın nükleer yayılmayı önleme anlaşmasını ihlal etmesi durumunda uluslararası sonuçlarla karşılaşıp karşılaşmayacağına karar verecek. Ancak mevcut askeri ve ekonomik eylemler göz önüne alındığında, yeni yaptırımların etkisi belirsizliğini koruyor.