Japonya, II. Dünya Savaşı’ndan bu yana ilk kez merkezi bir istihbarat yapılanmasını hayata geçiriyor. Uzmanlara göre “casus cenneti” olarak anılan ülkede, mevcut sistemin dağınık ve etkisiz olduğu eleştirileri uzun süredir gündemde. Yeni Ulusal İstihbarat Bürosu’nun kurulması, Tokyo’nun pasifist ilkelerinden uzaklaştığı endişelerini de beraberinde getiriyor.
YENİ İSTİHBARAT BÜROSU RESMEN KURULUYOR
Ulusal İstihbarat Bürosu, 1 Nisan Cuma günü resmen faaliyete geçecek. Daha önceki yapıların koordinasyonsuz olduğu gerekçesiyle eleştirilen sistemin yerini alacak olan büro, uzmanlara göre daha geniş kapsamlı reformların temelini oluşturacak. Bu reformlar arasında casuslukla mücadele yasası ve ABD’deki CIA veya İngiltere’deki MI6 benzeri bir dış istihbarat teşkilatı kurulması da yer alıyor.
Başbakan Sanae Takaichi, pazartesi günü yaptığı açıklamada bu hedeflere işaret ederek “Bu önlemler, istihbarat reformunun yalnızca ilk adımıdır” dedi. Takaichi, “Giderek istikrarsızlaşan küresel duruma baktığımızda, yeni savaş yöntemlerine karşı önlem almamız zorunludur” ifadelerini kullandı. Geçen ekim ayında seçilen Takaichi, güvenlik ve savunma alanında daha güçlü bir duruş sergileyen, pasifist anayasayı revize etmeyi destekleyen muhafazakar bir isim olarak biliniyor.
ESKİ SİSTEMİN ZAAFİYETLERİ VE YENİ YAPI
Japonya’nın bugüne kadarki ana istihbarat organı, yaklaşık 700 çalışanı olan ancak çok az yetkiye sahip Kabine İstihbarat ve Araştırma Ofisi (CIRO) idi. Temple Üniversitesi Japonya kampüsünde siyaset bilimi profesörü ve Rusya’nın Japonya’daki casusluk faaliyetleri üzerine kitap yazarı James D.J. Brown, Dışişleri Bakanlığı, Adalet Bakanlığı, Savunma Bakanlığı ve Ulusal Polis Ajansı gibi kurumlardaki istihbarat ekiplerinin bilgi topladığını ancak bunları stratejik bir şekilde paylaşamadığını belirtiyor. Cuma gününden itibaren CIRO, Ulusal İstihbarat Bürosu’na dönüştürülerek operasyonel ve idari bir yapı haline gelecek. Artık diğer bakanlıklar, sahip oldukları bilgileri bu büroya iletmekle yükümlü olacak. Büro, Başbakan Takaichi başkanlığında üst düzey bakanlardan oluşan yeni Ulusal İstihbarat Konseyi tarafından denetlenecek. Büronun görev kapsamı terörle mücadele, ulusal acil durum müdahalesi ve casusluk ile gizli etki operasyonları gibi yabancı istihbarat faaliyetlerine karşı önlemleri içerecek.
TARİHSEL ARKA PLAN VE GÜVENLİK AÇIKLARI
Japonya’nın II. Dünya Savaşı öncesinde güçlü bir istihbarat ve güvenlik aygıtı bulunuyordu. Ancak savaş sonrası dönemde ülkenin demokratikleşmesi ve istihbarat yapısının etkisizleştirilmesi yönünde bilinçli bir çaba gösterildi. Bu durum, kritik bir jeopolitik rol oynayan gelişmiş bir ülke için dikkat çekici zaaflar yarattı. Kraliyet Birleşik Hizmetler Enstitüsü (RUSI) düşünce kuruluşundan kıdemli araştırmacı Philip Shetler-Jones, Japonya’nın İngiltere, Avustralya, Kanada ve Yeni Zelanda gibi diğer büyük ABD müttefiklerinden farklı olarak kendi dış istihbarat servisine sahip olmadığını vurguluyor. Ayrıca Japonya’da casuslukla mücadele yasası bulunmadığı için yabancı casusların ve yerel muhbirlerin teknik olarak yasayı çiğnemeden bilgi toplayabildiğini ifade ediyor.
Brown’a göre bu zaafların Japonya’nın güvenliği ve uluslararası konumu açısından önemli sonuçları var. Japonya’nın sızıntılara açık bir ülke olarak görülmesi, müttefiklerinin bilgi paylaşma konusunda isteksiz davranmasına yol açabiliyor. Daha ciddi bir örnek ise Moskova’nın bu zaafları kullanarak Japon bileşenlerini Ukrayna’ya karşı kullanılan füzelerde ve insansız hava araçlarında kullanmak üzere Rusya’ya kaçırdığını ortaya koyan bir araştırmaydı.
REFORM ÇABALARI VE TOPLUMSAL TEPKİLER
Daha önceki Japon liderler de değişim için girişimlerde bulunmuştu. Eski Başbakan Yasuhiro Nakasone, 1983’te Japonya’nın “casuslar için cennet” haline geldiğini söyleyerek uyarıda bulunmuş ancak idam cezasını da içeren casuslukla mücadele yasa teklifi geniş bir tepkiyle karşılaşarak geçmemişti. Brown, bu başarısızlığın bir nedeninin de II. Dünya Savaşı’nın hemen ardından gelen dönemde, imparatorluk döneminin insan hakları ihlallerine dair anıların hâlâ taze olması ve istihbarat reformunun yeniden gözetim ve baskıya yol açacağı korkusu olduğunu belirtiyor.
Günümüzde ise hem Japonya hem de dünya çok farklı bir noktada. Savaş anıları ve polis devletine dönüş korkusu Japon kamuoyunda hafiflemiş durumda. Japonya’nın denizaşırı komşuları Kuzey Kore, Çin ve Rusya’nın güçlü casusluk kapasitelerine karşı yeterli donanıma sahip olmadığı yönünde giderek artan bir farkındalık var. Japonya’da 55 bin Amerikan askerinin konuşlu olduğu askeri üslerin bulunması, ülkeyi çekici bir hedef haline getiriyor.
TAKAİCHİ’NİN SÜPER ÇOĞUNLUĞU VE MUHALEFET
Başbakan Takaichi, şubat ayında yapılan erken seçimlerde ezici bir zafer kazanarak parlamentonun alt kanadında süper çoğunluğu elde etti. Bu durum, yasama değişikliklerini asgari muhalefetle hayata geçirmesinin önünü açıyor. Ancak istihbarat reformu herkesin desteğini almış değil. Kamu yayıncısı NHK’ye göre, Ulusal İstihbarat Bürosu’nun kurulmasına ilişkin yasa tasarısına çok sayıda milletvekili karşı çıktı ve mayıs ayında parlamento oylaması öncesinde 200’den fazla kişi protesto gösterisine katıldı.
Anayasal Demokrat Parti milletvekili Makoto Oniki, “Bir ülkenin istihbarat aygıtı en güçlü kurumlarından biridir ve başıboş bırakılırsa vatandaşlarının insan haklarını ciddi şekilde ve haksız yere ihlal edebilir” diyerek yasaya karşı çıktı. Oniki, tasarının kişisel bilgi ve mahremiyet ihlali endişeleri yaratmasının yanı sıra demokratik denetim mekanizması olmaksızın yetkileri artırdığını savundu.
SIRADAKİ ADIMLAR VE DENETİM TARTIŞMALARI
Takaichi’nin gündemindeki bir sonraki maddeler olan casuslukla mücadele yasası ve dış istihbarat servisi kurulması, daha da büyük tartışmalara yol açacak gibi görünüyor. Brown, dünya genelinde bu tür yasaların demokratik ülkelerde sorunsuz işleyebildiğini ancak otoriter rejimlerin muhalifleri yargılamak için bu yasaları kullandığını belirtiyor. Rusya’nın muhalif lider Aleksey Navalni’ye yabancı ajan suçlaması yöneltmesi buna örnek olarak gösteriliyor.
Shetler-Jones, demokrasilerde istihbarat birimlerinin hesap verebilirliğini sağlamak için duruşmalar, komiteler ve diğer önlemlerin bulunduğunu ancak Japonya’nın yeni istihbarat yapılanmasında denetim mekanizmalarına dair yeterli bilgi verilmediğini ifade ediyor. Bu nedenle insanların bu konuyu sorgulamaya devam etmesinin oldukça makul olduğunu sözlerine ekliyor.