Nijer Deltası’ndaki bataklık ormanlarında yaşayan ve bilim dünyasınca 1993’te keşfedilen kırmızı kolobus maymunu, keşfinden 20 yıl sonra popülasyonunun yüzde 90’ını kaybetmişti. Orman halkının yakından tanıdığı bu tür, araştırmacılar tarafından ilk belgelendiğinde bölgede yaklaşık 10 bin bireyle yaşıyordu. Ancak avcılık, ağaç kesimi ve petrol çıkarma yolları ile kanallarının neden olduğu habitat kaybı, 2010 yılına gelindiğinde türü dünyanın en tehlikedeki primatları arasına soktu.
NESLİ TÜKENMEK ÜZEREYDİ, KORUMA ÇALIŞMASI BAŞLATILDI
Nijeryalı koruma uzmanı Rachel Ikemeh, bölgeyi ilk kez 2013’te ziyaret ettiğinde maymunu kurtarmak için hızla harekete geçmesi gerektiğini anladı. Nijerya’ya özgü bu tür, hayatta kalan popülasyonuyla ülkenin güneyindeki devasa Nijer Deltası bölgesinde 77 mil kareye dağılmış parçalı habitat ceplerine çekilmiş durumdaydı. 27 bin mil karelik bu ata toprakları, Afrika’nın ikinci büyük bataklık ormanına, dünyanın üçüncü geniş mangrov ormanına ve hayati mercan resifleri ile deniz ekosistemlerine ev sahipliği yapıyor.
YEREL HALKLA İŞ BİRLİĞİ YOLU SEÇİLDİ
Ikemeh ilk başta yerel halkı sürece dahil etmeye çekimserdi. “İşim gereği bana toplulukların her zaman suçlu olduğu izlenimi verildi” diyen Ikemeh, “Onlar doğal çevrenin sorunu, hayvanları yok olma noktasına getiren avcılar ve ormansızlaşmanın itici gücüydü” ifadelerini kullandı. Başka bir alternatif göremeyen Ikemeh, büyük bir risk alarak topluluk temelli koruma programı Güney-Batı/Nijer Deltası Orman Projesi’ni (SWNDFP) başlattı ve Apoi Creek Ormanı’nda yerel halkla buluştu. Onlara koruma bilinci, hayvanların ihtiyaçları ve veri toplama konularında eğitim verdi. 2021’e gelindiğinde, yerel Apoi topluluğunun koruyup denetlediği 2 bin 500 dönümlük bir koruma alanı kurmayı başardı.
NÜFUS İKİ KATINA ÇIKTI
Kırmızı kolobus maymununun “yok olmanın tam eşiğinde” olduğunu belirten Ikemeh, “Ama bugün size konuşurken, dört sağlıklı grubun kayıtlarına sahibiz, bebeklerini besliyor ve büyütüyorlar. Koruma alanlarının oluşturulduğu, habitat restorasyonunun sürdüğü ve ormanın yeniden canlandığı bölgelerde nüfusları artıyor” dedi. Popülasyonun bir noktada 200’e düştüğü tahmin edilirken, projenin kurulmasından bu yana bu sayının iki katına çıktığı belirtiliyor. Yıllar geçtikçe SWNDFP’nin kapsamı Apoi Creek Ormanı ve bu topluluğun çok ötesine büyüdü; kuruluş, 20 bin dönümden fazla ormanı ve en az 16 tehdit altındaki türü koruyor.
DENİZ KORUMA ALANI KURULDU
Bu yılın başlarında Ikemeh, misyonunu bir adım daha ileri taşıyarak Atlantik Okyanusu kıyısındaki Foropa Middleton Krallığı’nda Nijerya’nın ilk yerel yönetimli deniz koruma alanını oluşturdu. Nijer Deltası’nın kalbinde yer alan bu bölgenin kıyıları son yıllarda büyük ölçüde değişti. Köpekbalıkları, yunuslar, deniz kaplumbağaları ve balık sürüleri eskiden sık görülen manzaralarken artık azaldı. Eski ekipmanlar, militan sabotajları ve yasadışı zanaatkar rafinajdan kaynaklanan petrol sızıntıları, deltayı dünyanın en ağır kirlenmiş ortamlarından birine dönüştürdü. Kıyıdan ağır mineral yataklarının çıkarılması anlamına gelen siyah kum madenciliği de etkili oldu.
BALIKÇILAR VE ESKİ AVICILAR KORUMAYA KATILDI
Ikemeh, tüm bu kirliliğin Foropa Krallığı gibi yerel balıkçı topluluklarını tomrukçuluk ve kaçak avcılığa ittiğini ve bunun da kırmızı kolobus maymununun habitatını daha da bozduğunu anlattı. “Sürdürülebilir bir şey istediğinizde, onu en yakın yaşayan insanlar ve geçimini ondan sağlayanlar yönetmeli” diyen Ikemeh, “Sömürüyü gördüler ve şimdi farklı bir gelecek istiyorlar” dedi. Projeye ilk dahil olanlar yerel balıkçılar oldu; ayrıca “eski tomrukçular ve eski avcılar becerilerini ve bilgilerini artık koruma çalışmalarına kanalize ediyor.” Foropa Middleton Krallığı Şefler Konseyi eski başkanı Şef Josaih Uson, topluluğun katılımını şöyle açıkladı: “Koruma alanını aktif olarak avcıları ve balıkçıları engelleyerek koruyoruz. Bu faaliyetleri koruma altındaki alanlar dışına yönlendiriyoruz ve balıkçıların dinamit gibi resiflere zarar verecek araçlar kullanmasını yasaklıyoruz. Mangrov kesimine karşı da eğitim veriyoruz.” SWNDFP, bölgede yaklaşık 14 bin kişinin geçim kaynağına destek sağladığını tahmin ediyor.
KADINLAR TEMİZLİK ÇALIŞMALARINA ÖNCÜLÜK EDİYOR
Yerel köylü Mary Wallson Alamene, kadınların temizlik çalışmalarını organize etmesine öncülük ediyor. “Toplumumdaki kadınlar artık karayı ve su kenarını temizliyor” diyen Alamene, “Şişeler, poşetler, çocuk bezleri… Deniz yaşamını kirletmezseniz, onu kaybetmezsiniz” ifadelerini kullandı. Ayrıca gençleri çevreyi koruma konusunda eğitiyor; Ikemeh’in kuruluşu aracılığıyla koruma eğitimine katılan 27 bin kişiye katkı sağlıyor.
HEDEF 1 MİLYON DÖNÜMÜN ÜZERİNDE ALAN
“Nijer Deltası ile ilgili tüm haberler yalnızca petrol hakkında ama bu yerin petrolden çok daha fazlası var” diyen Ikemeh, “Toprak, insanlar… Burada herkes sömürünün mağduru oldu” şeklinde konuştu. Projenin uzun vadeli hedefi, bölgenin 1 milyon dönümden fazla alanını topluluk denetimine almak. Ikemeh, bu büyük girişimin hem insanlara hem de yaban hayatına fayda sağlayacağını belirterek, “Bu bölgede insanların gelişmesi için gereken barış ve güvenliği sağlamak adına kara ve deniz peyzajının korunması bir numaralı öncelik olmalı. Bu bölgenin çevresel koruması ele alınmadığı sürece diğer her şey sadece semptomları tedavi etmek olur” dedi.