Utrecht Üniversitesi, Mars yüzeyindeki gizemli yarıkların oluşumuyla ilgili önemli bir keşfe imza attı. Geophysical Research Letters dergisinde yayımlanan çalışma, donmuş karbondioksit bloklarının bu oluşumların ardındaki nedenlerden biri olabileceğini ortaya koydu. Yerbilimci Dr. Lonneke Roelofs ve ekibi, Mars’taki koşulları birebir taklit eden laboratuvar deneylerinde, karbondioksit buz bloklarının gezegenin ince atmosferinde kayarak doğrudan gaz fazına geçip kumda kanallar açabildiğini göstermeyi başardı. Roelofs, deney sırasında “Kumun içinden geçen buz bloklarını izlerken kendimi Dune filmindeki kum solucanlarını seyreder gibi hissettim” şeklinde gözlemlerini aktardı.
İLK KEZ KANITLANDI
Bilim insanları, uzun zamandır karbondioksit buzunun Mars’taki kumul oluşumlarında rol oynayabileceğini düşünüyordu, ancak bu teoriyi doğrudan kanıtlayan bir deney daha önce yapılmamıştı. Roelofs ve ekibi, laboratuvar ortamında kuru buz bloklarıyla yarıklar oluşturarak, daha önce gözlemlenmemiş ve Dünya’da gerçekleşmeyen doğal bir süreci ortaya çıkardı. Mars’taki kış mevsiminde sıcaklık eksi 120 dereceye kadar düşerken, kumul alanlarının üzerinde karbondioksit buzu tabakaları oluşuyor. Bahar geldiğinde Güneş ışınları bu tabakaları ısıtarak kararsızlaştırıyor; bu da bazen bir metreye varan büyüklükteki buz kütlelerinin eğimlerden kopmasına neden oluyor. Hızla süblimleşen blokların alt kısmı, gaz basıncına yol açarak çevresindeki kumu her yöne savuruyor.
GÖRÜNTÜLER NASIL ÖRTÜŞÜYOR
Roelofs, deneyin sürecini “Yüksek gaz basıncının bloğun çevresindeki kumu her yöne nasıl fırlattığını açıkça gördüm” diye açıkladı. Süblimleşme süreci devam ettikçe, buz bloğu yavaşça yamaç aşağı kayıyor ve iki yanında yükseltiler bulunan uzun bir hendek açıyor. Oluşan bu izler, NASA’nın HiRISE kamerasıyla çekilen Mars’taki kumullar üzerindeki yarıklara benziyor. Mars yüzeyinin jeolojik biçimlenmesini inceleyen Roelofs, geçmişte süblimleşen karbondioksit buzunun krater duvarlarında derin kanallar açan moloz akıntılarını tetikleyebileceğini göstermişti. Roelofs, “Bu araştırmadaki yarıklar farklı görünüyordu. Dolayısıyla arkasında başka bir süreç olmalıydı. Ben de bunu bulmaya çalıştım” ifadesiyle durumu özetledi.
ÖZEL DENEY DÜZENİ
Roelofs, daha detaylı incelemek için yüksek lisans öğrencisi Simone Visschers ile birlikte İngiltere’nin Milton Keynes kentindeki özel “Mars odası”nda deneyler gerçekleştirdi. Söz konusu tesis, Mars’ın çevresel koşullarını birebir taklit edecek şekilde tasarlanmış ve proje, İngiliz Jeomorfoloji Derneği tarafından finanse edilmiştir. Deneyin ayrıntılarını paylaşan Roelofs, “Farklı eğim açılarıyla kumul yamaçları oluşturup çeşitli denemeler yaptık. Karbondioksit bloğunu eğimin tepesinden aşağı bıraktık ve ne olacağını gözlemledik. Doğru eğimi bulduğumuzda nihayet beklediğimiz sonuçları aldık” dedi. Ayrıca, “Kuru buz bloğu, bir köstebek ya da Dune’daki kum solucanları gibi aşağıya doğru kazılmaya başladı. Gerçekten garip görünüyordu” şeklinde de duygularını ifade etti. Araştırma, bu karbondioksit buz bloklarının Mars’ta nasıl oluştuğu sorusuna yanıt aramayı da sağlıyor. Roelofs, bu blokların gezegenin güney yarımkuesindeki çöl kumullarında geliştiğini belirtti. Kış mevsiminde, kumul bölgeleri bazen kalınlığı 70 santimetreye ulaşan karbondioksit tabakasıyla kaplanıyor ve baharda sıcaklık yükseldiğinde bu tabaka süblimleşiyor, yamaçlardaki kumlar bloklar halinde aşağı düşüyor.
GENEL PERSPEKTİFİ GENİŞLETMEK
Mars’a olan ilginin önemine değinen Roelofs, “Mars en yakın komşumuz. Güneş Sistemi’nde ‘yeşil kuşak’a en yakın kayalık gezegen. Sıvı suyun var olabileceği koşulların bulunması, hayatın kökenine ve olası dünya dışı yaşama dair soruların burada yanıtlanabileceği anlamına geliyor” değerlendirmesini yaptı. Roelofs ayrıca, “Başka gezegenlerin yüzey şekillenme süreçlerini araştırmak, Dünya’ya bakış açımızı da genişletiyor. Bu da farklı sorular sormamıza ve kendi gezegenimizdeki süreçleri daha iyi anlamamıza yardımcı oluyor” şeklinde son düşüncelerini aktardı.