İran’da süregelen protestoların etkisiyle geçen hafta başlayan internet kesintisi 90 saati aşmış durumda. Uzmanlar, bu kesintinin, geçmişte yaşanan en geniş kapsamlı ve sert bilgi akışı engelleme süreci olduğunu ifade ediyor. Mobil şebekeler devre dışı kalırken, cep telefonları sinyal almıyor ve uluslararası aramalar kesiliyor. Bu durum, haber kuruluşlarının İran’dan sağlıklı bilgi akışı sağlamasını zorlaştırıyor. İran’da normalde internet erişimi büyük ölçüde iç ağlarla sınırlı olduğundan, halkın dış dünyayla bağlantısı zaten kısıtlıydı. Bu tür ağ bağlantılarına “intranet” adı veriliyor. Ancak mevcut protestolar sırasında, yetkililer ilk kez bu ağı da ciddi ölçüde kısıtladı.

İRAN’IN YEREL İNTERNETİ: “İNTRANET” NEDİR?

İntranet, internetin “küçük ve kontrollü” bir versiyonu olarak düşünülebilir. Bu kavram, bir kurum veya devletin yalnızca kendi kontrolündeki, dış dünyaya kapalı olan özel ağları ifade ediyor. Kullanıcıların dış ağlara erişimi sınırlı olup, devletin izin verdiği VPN’ler aracılığıyla küresel ağda sınırlı hizmetlere bağlanabiliyor. İntranette, internetle aynı teknolojiler kullanılmasına rağmen erişim, kimlik, yetki ve kurallarla sınırlanıyor. Başlangıçta şirketler ve kamu kurumları, kapalı iç iletişim ve belge paylaşımı için bu ağı kullanıyordu. Günümüzde ise devletler, benzer uygulamaları vatandaşlarının internet erişimini kontrol altına almak için benimsemeye başladı. Günümüzde intranet kullanan ülkeler arasında Çin, İran, Kuzey Kore ve kısmen Rusya öne çıkıyor; ancak bu ülkelerin kullanım şekilleri farklılıklar gösteriyor.

İRAN’IN KATMANLI İNTERNETİ: “ULUSAL BİLGİ AĞI”

İran’ın kurduğu intranet sistemi “Ulusal Bilgi Ağı” (SHOMA) olarak biliniyor. Bu sistemde internet erişimi çeşitli katmanlara ayrılmış durumda ve ABD’li Freedom House’a göre SHOMA, herkese eşit internet sunmuyor. Yani İran yönetimi, kimin hangi siteye ne kadar erişebileceğini belirliyor. Bu durum, yönetimin istemediği içerikleri engellemesi ya da tamamen kapatmasını sağlıyor. Böylece yerli uygulamalar öne çıkarılırken, WhatsApp ve Telegram gibi küresel uygulamalar yerine İran’da geliştirilmiş mesajlaşma uygulamaları teşvik ediliyor. Ülkede Bale adı verilen bir mesajlaşma uygulaması, Snapp adlı bankacılık ve Tapsi adlı araç çağırma uygulamaları popüler hale geliyor. Ancak bağımsız uzmanlar, bu uygulamaların devlet gözetimine tabi olmasından ve yeterli mahremiyet sunmamasından endişe duyuyor.

YETKİLİLERE AYRIÇILIKLI “BEYAZ SIM KART” VERİLİYOR

Yetkililere sağlanan ve filtrelenmemiş internet erişimi sunan “beyaz SIM kartlar”, kamuoyunda internet konusundaki hoşnutsuzluğu artırmış durumda. Bu özel kartlar, devletin yüksek düzeydeki yetkililerine, güvenlik kurumlarına ve rejime yakın kişi ve kurumlara tahsis ediliyor. Bu kartlar, ülke genelinde internet kesintisi yaşandığında bile kesintisiz erişim sağlıyor ve sansürden etkilenmiyor. Son internet blokajı sırasında, halk çevrimdışıyken İran’ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney, sosyal medya üzerinden paylaşımlar yapmayı sürdürdü.

İNTERNETİ KESMEK KOLAYLAŞTI

İran, internete erişimi engellemek için farklı yöntemler kullanıyor. Bu yöntemler arasında DNS karıştırma, BGP kontrolü, derin içerik filtreleme ve erişim noktalarının kesilmesi yer alıyor. Son kesintide hangi yöntemlerin kullanıldığı belirsizlik taşıyor. Bir ülkenin altyapısı ne kadar kapsamlı olursa, dijital karartma süreci o kadar karmaşık hale geliyor. 2019’daki protestolar sırasında internet kesintisi yapmak daha zor olsa da, bu süreç artık çok hızlı bir şekilde gerçekleştirilebiliyor. Yetkililer, günümüzde “tek bir kapatma düğmesi” uygulamasıyla bu işlemleri saniyeler içinde gerçekleştirebiliyor.

ULUSAL SİSTEM DE KAPATILDI: 10 MİLYON İRANLININ GEÇİM KAYNAĞI

Son protestolar sırasında, İran’ın dışa kapalı Ulusal Bilgi Ağı’nın kapanması, halkın internetsiz kalmasını sağladı. Dijital haklar uzmanı Amir Rashidi’nin 9 Ocak’taki açıklaması, “Hiçbir cep telefonunda sinyal kalmadı; telefon görüşmesi veya SMS gönderimi mümkün olmuyordu. Daha sonra Ulusal Bilgi Ağı da kesildi” şeklindeydi. Ekonomik taleplerle süren protestolar, bu tür geniş kapsamlı internet kesintilerinin yüksek maliyetler doğurmasına neden olabilir. Geçmişte her saatlik internet kesintisinin yaklaşık 1,5 milyon dolara mal olduğu tahmin ediliyordu. 2025 yılı itibarıyla böyle kesintilerin ülkeye en az 12,7 milyar dolarlık kayıplara neden olacağı ön görülüyor.

SON DURUM NE?

İran’da internet durumunu izleyen bir derneğe göre, ülkenin radyo ve televizyon kurumu, 12 Ocak sabahında “Ulusal İnternet Üzerinden Erişilebilen Temel Siteler” başlıklı bir liste yayınladı. Bu liste, yerel arama motorları, haritalar ve yerel haber ajanslarındaki hizmetleri içeriyor. Ancak, SHOMA sisteminin kesintisiz çalıştığına dair net bir bilgi bulunmuyor. Bu da hükümetin, interneti en azından protestolar öncesi durumuna döndürme niyetinde olmadığını gösteriyor.