Geçen hafta Suriye Devlet Başkanı Beşar Esad’ı gıyaben idama mahkum eden hakim, yıllar önce aynı rejim tarafından gıyaben idam cezasına çarptırılmıştı. Adalet Bakanlığı’ndan 2013’te ayrılarak muhalefetin yargı organlarına katılan Hakim Fahrüddin el-Aryan, Esad’ın Aralık 2024’te devrilip Rusya’ya kaçmasının ardından hakimlik görevine yeniden atandı. Bu durum, ülkenin geçiş dönemi adaleti arayışının bir göstergesi olarak değerlendiriliyor.
ESAD'A VERİLEN İDAM CEZASI TARİHİ ANLAM TAŞIYOR
Esad ve küçük kardeşi Mahir hakkında verilen idam kararının ardından bazı Suriyeliler sokaklarda kutlama yaptı. Karar için “tarihi” ve “sembolik” ifadeleri kullanıldı. Beşar Esad ve ondan önce babası Hafız Esad döneminde onlarca yıl süren acımasız yönetim boyunca Suriye’deki cezasızlık modeli ilk kez kırılmış oldu; ancak cezanın fiilen uygulanması ihtimali düşük görülüyor. 2011’de başlayan Suriye iç savaşı yüz binlerce kişinin ölümüne, milyonlarca insanın yerinden edilmesine ve ülke ekonomisinin tahrip olmasına yol açtı.
GEÇİŞ DÖNEMİ ADALETİ İÇİN İLK ADIM
Harvard Kennedy School Orta Doğu Girişimi’nde kıdemli araştırmacı olan İbrahim el-Asil, geçen hafta verilen cezaların “siyasi ve duygusal açıdan önemli olduğunu, ancak bunun birçok Suriyelinin beklediği ve hâlâ talep ettiği adaletin yalnızca bir parçası olduğunu” söyledi. Birleşmiş Milletler için adalet, “geçiş dönemi adaletinin dört sütunundan” yalnızca biri; hakikat, tazminat ve tekrar etmeme garantileri de aynı ağırlığa sahip.
Esad’ın Aralık 2024’te Moskova’ya kaçmasının ardından arkasında ailesinin altı on yıl boyunca inşa ettiği kurumları ve hukuk sistemini bıraktığını belirten el-Asil, verilen cezanın “yeni devlete bakmanın, Esad dönemindeki adalet ile Esad sonrası adalet arasındaki farkı ortaya koyan yeni kuralların ve kurumların Suriye’de ortaya çıkıp çıkmadığını sormak için ilk adım” olduğunu ifade etti.
Bir diğer soru ise bu cezanın güvenilir bir geçiş dönemi adaleti standardını karşılayıp karşılamadığı. Uluslararası Af Örgütü, Suriye’ye gıyabi yargılamalara ve idam cezası kullanımına son vermesi, uluslararası hukuk kapsamındaki suçların iç hukuka dahil edilmesi ve yargının reformdan geçirilmesi çağrısında bulundu. Adalet Bakanlığı ise eleştirilere, yargılamaların Suriye yasalarına uygun yürütüldüğünü ve mağdurlar ile temsilcilerinin katılımının sağlandığını belirterek yanıt verdi.
ADALETİN SAĞLANMASI İÇİN DAHA FAZLA DAVA GEREKİYOR
2011’den bu yana Esad rejiminin kurbanlarını belgeleyen Suriye İnsan Hakları Ağı’nın kurucusu Fadel Abdul Ghany, “Yalnızca bir davaya değil, özellikle en üst düzey hedef alan çok sayıda davaya ihtiyacımız var. Böylece halk arasındaki öfke duygusu azalır ve Suriye ilerleyebilir” dedi. El-Asil de eski rejimin acımasız sisteminin mümkün olduğunca çok failinin adalet önüne çıkarılması için daha yerel yargılamalar yapılması gerektiği görüşünde. “Birçok aile hâlâ kaybolan yakınlarını arıyor ve nerede olduklarını, onlara ne olduğunu bilmek istiyor. Humus’taki bir aile için geçiş dönemi adaleti, Dera’daki bir aile için geçiş dönemi adaletinden çok farklı görünebilir” diye konuştu.
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in Esad’ı Moskova’daki gönüllü sürgününden iade etmesi ihtimali düşük görülüyor. Uzmanlar, idam cezasının Rus yasaları uyarınca herhangi bir iadeyi zorlaştırdığını, ancak eski bir yakın müttefiki yargı karşısına çıkmak üzere teslim etmeme kararının hukuki olmaktan çok siyasi olacağını belirtiyor.
SURİYE'DE UMUT VEREN GELİŞMELER
Geçiş dönemi adaletinin hukuki boyutları karmaşık olsa da bu karar adalet açısından dönüm noktası olarak görülüyor. Suriye’nin geleceği için kendisine umut veren başka gelişmeler sorulduğunda Abdul Ghany, “Sanırım işe yarayan şey ifade özgürlüğü ve eleştiri özgürlüğü. Suriyeliler özgürce konuşabiliyor ve hükümeti, otoriteyi, hatta üst düzey yetkilileri eleştirebiliyor” dedi. Yeni hükümeti sık sık eleştirdiğini ancak herhangi bir yaptırımla karşılaşmadığını da sözlerine ekledi.
Eski isyancı komutan ve 2025’ten bu yana Suriye Devlet Başkanı olarak görev yapan Ahmed el-Şaraa, yönetimi devraldığından bu yana dışa dönük bir siyaset izliyor. Esad’ın devrilmesinin ardından Suriye, ülkeye uygulanan yaptırımların büyük bölümünü kaldıran ABD ile bağlarını güçlendirdi. Esad’ın protestolara sert müdahalesi sırasında Şam ile ilişkilerini kesen Arap komşularıyla da ilişkiler yeniden başladı. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, Temmuz ayında Suriye’yi ziyaret ederek 2024’ten bu yana ülkeye gelen ilk Batılı lider oldu. El-Şaraa ayrıca birkaç gün önce Moskova ile Suriye’deki iki önemli Rus üssü konusunda anlaşmaya vardı; Akdeniz kıyısındaki üslerin Suriye kontrolüne devredileceği bildirildi.
ULUSAL BİRLİK İÇİN AŞILMASI GEREKEN ENGELLER
Suriye’de ulusal birlik arayışında kalıcı zorluklar sürüyor. Suriye ordusu ile güneydeki Dürzi azınlık arasındaki gerginlikler ölümcül çatışmalara yol açmaya devam ediyor. El-Asil, bu konuda yakın zamanda bir çözüm görmediğini belirterek “Hükümet hâlâ meseleye yalnızca güvenlik ve askeri sorun olarak yaklaşıyor; oysa bu aynı zamanda toplumsal bir sorun” dedi. Ülkenin kuzeydoğusunda Arap ve Kürt topluluklar arasında da süregelen sürtüşmeler bulunuyor. Hükümet ayrıca kıyı bölgelerinde dini Nusayri azınlığa yönelik yer yer patlak veren şiddet olaylarına karşı önlem almak zorunda kalıyor.
El-Asil, Suriye’nin “etnik gruplar ve azınlıklar arasındaki tüm bu bölünmeleri konuşmak ve Suriye’nin ne olduğunu, Suriye’nin ne olmasını istediklerini tartışmak için” bir ulusal diyalog sürecine ihtiyaç duyduğunu, ancak bu sürecin hâlâ başlatılmadığını vurguladı.