Salerno Tıp Okulu’ndaki hekimler 12. yüzyılda vücut sıvılarındaki fazla kanı “plethora” olarak tanımlamış ve bu durumu “yüzün kızarmış hali, iri ve parlayan gözler, ağır ve dolgun bir beden” sözleriyle betimlemişti. Aradan geçen yaklaşık 900 yılın ardından ABD Sağlık ve İnsani Hizmetler Bakanı Robert F. Kennedy Jr., Ağustos 2025’te havaalanlarında ve sokaklarda gördüğü çocuklarla ilgili çarpıcı bir değerlendirme yaptı: “Yüzlerinden, beden hareketlerinden ve sosyal bağ kuramamalarından mitokondriyal sorunlar ve iltihaplanma ile aşırı yüklü olduklarını anlayabiliyorsunuz.” Geçtiğimiz yüzyıl, ölümcül bakteriyel enfeksiyonları tedavi eden, canlı bedenlerin içini gösteren, okyanusları ve Ay’ı aşan, DNA’nın yapısını ve kıtaların hareketini çözen ilaçlar ve teknolojilerle insanlık tarihinin en büyük tıbbi atılımlarına sahne oldu. Ancak 21. yüzyıl, kan akıtma, hacamat ve müshil kullanımının yaygın olduğu Orta Çağ’dan fırlamış gibi duran bir sağlık anlayışına geri dönüşü beraberinde getirdi.
MODERN ÇAĞDA ORTA ÇAĞ RİTÜELLERİ GERİ DÖNÜYOR
Günümüzde Etsy’de satılan bir “vücut dönüşümü” büyüsü, yaklaşık 10 dolara “hızlı kilo kaybı” ve “rüya gibi bir beden” vaat ediyor. Acil teslimat isteyenler için fiyat biraz daha artarken, “aşırı güzellik büyüsü” de indirimli satışta. Sonuçtan memnun kalmayanlara iade hakkı tanınıyor. Utah, Montana ve Idaho’da düzenlenen Enerji Şifası Konferansı etkinliklerine binlerce kişi katılıyor; nefes çalışmaları yapanlar, Reiki ustaları ve bitki uzmanları burada kadim bilgileri aktarıyor. Reddit’in astroloji forumunda ise kullanıcılar “planlı ameliyat” için en uygun gezegen konumlarını soruyor.
Bu durumun bir kısmı, özellikle halk sağlığıyla ilgili kurumlara duyulan güven kaybına bağlanıyor. Covid-19 salgını bu güvensizliğin fitilini ateşleyen en önemli etken oldu. Harvard Tıp Fakültesi’nden psikiyatri profesörü Roy Perlis, “Covid, insanların tıbbi ilerlemelerin nasıl işlediğini ilk kez yakından gördüğü dönemlerden biri oldu. Öğrenme sürecindeki duraksamaları ve bilim insanlarının hata yapabileceğini izlediler” diyor. Bilimsel sürecin şeffaflığı ile krizin aciliyetinin birleşimi, güven boşluğu yarattı ve bu boşluğu sağlık fenomenleri hızla doldurdu. Perlis, “Herkes sağlığıyla ilgili sorular soruyor ve insanlar çok daha fazla bilgiye erişebiliyor. Ancak bu bilgilerin büyük kısmı doğru değil, insanlara bir şey satmak ya da kurumlara olan güveni sarsmak için tasarlanmış” ifadelerini kullanıyor.
YOUTUBE FENOMENLERİ VE MİLYONLARCA TAKİPÇİ
Amerikalılar sağlık tavsiyelerini giderek artan oranda Facebook, TikTok ve yapay zekâ sohbet robotlarından alıyor. Florida’da yaşayan kayropraktik uzmanı Eric Berg gibi YouTube sağlık fenomenlerinin milyonlarca abonesi bulunuyor. Berg, kolloidal gümüşün boğaz tahrişine iyi geldiğini iddia ediyor; oysa bu maddenin herhangi bir faydası olduğuna dair hiçbir kanıt yok. Başkan Donald Trump ve RFK Jr.’ın da tıbbi bakımla ilgili yanlış bilgiler yayması ve onlarca yıllık çocukluk aşısı politikalarını sarsma çabaları bu tabloya ekleniyor. Trump bu hafta çocuklara yapılan aşı miktarını “bir şişe gazoz” ile kıyasladı; oysa gerçekte bir aşı dozu bir çay kaşığından çok daha küçük.
Binghamton Üniversitesi’nden Avrupa ortaçağ tarihi profesörü Meg Leja, “Günümüzde birçok reklamda duyduğunuz dil arınma ve toksinlerle ilgili. Vücutta zamanla biriken bu kalıntılar, Orta Çağ insanına oldukça tanıdık gelecek türden kavramlar” diyor. Ayahuasca inziva siteleri, bitki karışımını içtikten sonra yaşanan kusma deneyiminin duygusal ve ruhsal faydalarını öne çıkarıyor. Leja, bugünkü “detoks” ve “arınma” protokollerinin bin yıl önce insanların kendi sağlıkları hakkında konuşma biçimini yansıttığını ancak o dönemde bunun vücudun nasıl çalıştığına dair bilgi eksikliğinden kaynaklandığını belirtiyor. “Tedavileri ay döngüsü veya adet döngüsü gibi gözlemleyebildikleri şeylere dayandırmak zorundaydılar. Orta Çağ insanı birinin kan değerlerine bakamazdı” diyen Leja, bu yüzden ortaçağ ve modern toplumlar arasındaki karşılaştırmaların doğru olmadığını düşünüyor. “İnsanların şimdi yaptıkları, mevcut tıp anlayışımıza uymuyor. Uygulamalar aynı görünse bile, Orta Çağ insanının kan akıtma ve lavmanla yaptıkları en azından kendi bilimsel çerçeveleri içinde mantıklıydı.”
VEBA SONRASI GÜVEN KRİZİ
İronik biçimde, Orta Çağ insanı için doktorların otoritesi son derece önemliydi; tedaviler bugün barbarca ve etkisiz görünse de. Seattle Üniversitesi’nden ortaçağ bilimi tarihçisi Robin S. Reich, 14. yüzyılda Kara Veba’nın ardından Avrupa’da Covid sonrasına benzer bir kurumsal güven çöküşü yaşandığını söylüyor. “Avrupalı tıp uygulayıcıları hastalığı tedavi etmeyi bildiklerini iddia ettiler ama bilmiyorlardı. Hastalık onların ilaçlarıyla tedavi edilemezdi ve bunu biliyorlardı” diyen Reich, tek bir grubun bu eğilime karşı koyabildiğini aktarıyor: “İslam dünyasında bu tür bir güven krizi yaşanmadı çünkü oldukça tutarlı bir halk sağlığı politikaları vardı.” Dünya genelinde tıbbi uygulamalar büyük ölçüde benzerdi ancak mesajların tutarlılığı, diğer bölgelerde kaybolan güven düzeyini oluşturmaya yardımcı oldu. Reich, “İslam dünyası karantinaya almayı biliyordu çünkü önceki veba salgınının hatırası hadislere işlenmişti. Karantina sürecini basit terimlerle açıklıyor ve bunu görmezden gelmenin açık risklerini sıralıyordu” diyor.
Reich, incelediği medeniyetler ile modern çağ arasında başka paralellikler de buluyor: “Şu anda tıpta herkesin açıklama aradığı ama uzmanlara pek güvenmediğimiz bir dönemdeyiz.” Bitkisel tedavi ve halk hekimliği gibi uygulamalara artan ilgiyi, modern öncesi sadeliğe dönüş çabası olarak yorumluyor: “Geçmişte bu çözümleri aradığımızda, bunun nedeni şimdi yaşadığımız hayatın kalpsiz sistemler tarafından aşırı karmaşık hale getirildiğini düşünmemiz. Bunda doğruluk payı var. Yapısal sorunları kabul etmediğimizde insanlar boşlukları dolduracak başka sistemler arama eğilimine giriyor.”
SAĞLIK SİSTEMİNİN VEBALİ
Perlis, sağlık sisteminin tüm bu yaşananlarda suçsuz olmadığını biliyor. İlaç endüstrisinin geçmişte doktorlar üzerinde çok fazla güce sahip olduğunu ve hekimlerin riskleri tespit etmekte çok yavaş kaldığını söylüyor. “Yanlış sonuçlara varan insanları eleştirmenin halk sağlığındaki en büyük hatalardan biri olduğunu düşünüyorum. Hasta bir çocuğun ebeveyni çaresizce bir cevap arar ve birisi onlara bir cevap sunarsa buna atlarlar” diyor.
ORTA ÇAĞ TIBBININ MİRASI
Kişinin kendi bedeni hakkında netlik arayışı, Leja ve Reich’ın incelediği tıptan da eski bir geçmişe dayanıyor. İnsanlar dünyayı daha iyi anladıkça, bedenlerini ve nasıl çalıştıklarını da daha iyi anlamaya başladı. Orta Çağ’da geliştirilen sağlık teorileri tamamen yanlış değildi ama insan biyolojisi hakkında eksik bir tabloya sahiptiler. İdrar incelemesi, Orta Çağ’da son derece popüler bir uygulamaydı; ancak doktorlar bir kavanozdaki örneğe bakarak bir kişinin ne hastalığı olduğunu pek söyleyemezdi. İdrarın hayati bir sağlık göstergesi olduğu ancak 19. yüzyılda modern idrar analizi yöntemlerinin geliştirilmesiyle ortaya çıktı.
Antik Yunan’a kadar uzanan ve Orta Çağ boyunca popüler bir bulaşıcı hastalık modeli olan Miazma teorisi de benzer bir örnek. Yüzyıllar boyunca insanlar çürüyen cesetlerden veya durgun sulardan gelen “kötü havayı” birçok hastalığın nedeni olarak gördü. İnsanlar gerçek bir şeyi gözlemliyor ve gördüklerine dayanarak sonuçlar çıkarıyordu. Ortaçağ tarzı sağlık inanışlarının geri dönüşündeki tuhaf nokta, Miazma teorisinin doğrulanmış yönleri ile hâlâ temelsiz olan yönleri arasındaki gerilim. Zehirli dumanlara maruz kalmanın açıkça felaket sağlık sonuçlarına yol açtığı doğru; ancak 5G kulelerinin ve veri merkezlerinin kansere yol açan radyasyon yaydığı fikri hâlâ kanıtlanmış değil.
Anlayış ilerledikçe güven de tamamlayıcı bir rol oynadı ve doğaüstü olandan uzaklaşma başladı. Leja, “Orta Çağ’da doktorlar siyasi ve dini bir anlam kazanmaya başladı. Artık her şey tanrıların keyfine bağlı değildi. Tıbbın öğrenilebilir bir beceri olduğu duygusu oluştu” diyor. Görünen o ki, modern sağlık anlayışı bu dersin unutulmasına doğru bir hareketi temsil ediyor. İnsanlar kendilerine nasıl bakacaklarına gözlemlenebilir olana güvenerek karar vermek yerine, giderek artan şekilde gözlerine inanmamaları ve içgüdülerine ya da diledikleri başka bir şeye güvenmeleri yönünde yönlendiriliyor.