AB’DEN MALTA’YA AĞIR DARBE
Avrupa Birliği, Malta’nın tartışmalı “altın pasaport” programına ciddi bir darbe vurdu. Avrupa Birliği Adalet Divanı, yatırım karşılığı vatandaşlık uygulamasının AB yasalarına aykırı olduğuna hükmederek Malta’nın bu programı derhal durdurmasını gerektiren bir karar aldı. Mahkeme, “Bir üye devletin vatandaşı olmak, ticari bir ölçüt haline getirilemez” diyerek AB vatandaşlık statüsünün temel ilkelerine dikkat çekti. Bu karar, hem Malta hem de benzer programlar uygulayan diğer AB ülkeleri için önemli bir dönüm noktası oluşturuyor. Peki, altın pasaport nedir, neden bu kadar tartışma yarattı ve şimdi hangi gelişmeler yaşanacak?
ALTIN PASAPORT PROGRAMI NEDİR?
Malta’nın 2013’te başlattığı altın pasaport programı, zengin bireylere hızlı bir şekilde AB vatandaşlığı sunuyordu. Şartları oldukça basitti: En az 600.000 Euro yatırım yapma, bir mülk satın alma ya da kiralama ve 10.000 Euro’luk hayır kurumlarına bağış. Bu şartları yerine getirenler, Malta vatandaşı olup AB’nin sağladığı serbest dolaşım, iç pazara erişim ve seçimlerde oy kullanma gibi avantajlardan faydalanıyordu. Ancak Financial Times’ın yaptığı çarpıcı analizler, bu pasaportların sadece zengin iş insanlarına değil, siyasi nüfuz sahibi kişilere, yaptırımlara tabi bireylere ve suçlardan mahkûm olan isimlere de satıldığını ortaya koydu. 2011-2019 yılları arasında Malta ve Güney Kıbrıs’ın benzer programlarıyla yaklaşık 130.000 kişi AB vatandaşı olurken, bu ülkeler toplamda 21.8 milyar Euro’luk dev bir gelir elde etti. Ancak bu “ticari vatandaşlık” modeli, AB’nin temel değerleriyle çelişiyordu. Adalet Divanı kararında, “AB vatandaşlığı, birliğin ruhunu yansıtan bir statüdür ve maddi bir alışverişin konusu olamaz” ifadelerine yer verdi.
KİMLER PASAPORT ALDI?
Malta’nın altın pasaport programı, tartışmaların merkezindeydi. Transparency International’ın raporlarına göre, pasaport alanlar arasında Rus oligarklar, Çinli iş insanları ve kara para aklama gibi suçlamalarla karşı karşıya kalan isimler de bulunuyordu. Örneğin, vergi dolandırıcılığından mahkûm olan Rus milyoner Pavel Melnikov, Malta vatandaşlığı aldı ancak 2022’de bu vatandaşlık iptal edilmişti. Melnikov, karara itiraz edeceğini belirtti ve benzer durumda olan diğer kişilerin de hukuki süreç başlatabileceği konuşuluyor.
PASAPORTLAR İPTAL EDİLECEK Mİ?
AB göç hukuku uzmanı Simon Cox, Malta’nın verdiği vatandaşlıkların toplu olarak iptal edilmesini “çok düşük bir ihtimal” olarak değerlendiriyor. Ancak, suç geçmişi olan ya da yaptırımlara tabi bireylerin pasaportlarının bireysel olarak geri alınabileceği ifade ediliyor. Cox, “Malta, imajını kurtarmak için bazı yüksek profilli iptaller yapabilir, ancak bu süreç hukuki açıdan karmaşık,” diyor. Melnikov gibi isimlerin itirazları, iptal süreçlerini uzun vadeye yayabilir.
YASAL SÜREÇ: AB KOMİSYONU’NDAN ZAFER
AB Komisyonu, Malta’nın altın pasaport uygulamasını 2020’de yakından incelemeye almıştı. Rusya ve Belarus vatandaşları için programı durdurmuş olmasına rağmen diğer ülkeler için devam ettirmesi, Komisyon’un tepkisini çekti. İhlal süreci başlatan Komisyon, “Vatandaşlık, ödeme ile ölçülebilecek bir meta değildir,” diyerek Malta’yı uyardı. Adalet Divanı’nın aldığı karar, bu uzun soluklu mücadelenin sonucunu işaret ediyor. Karar, diğer AB ülkelerine de net bir mesaj verdi: Vatandaşlık satışı, AB’nin kırmızı çizgisi. Güney Kıbrıs, Bulgaristan ve Portekiz de geçmişte benzer programlar uyguladı ancak AB’nin baskısıyla bu uygulamaları durdurmuş ya da revize etmişti. Malta’nın bu programı durdurması, benzer uygulamaların AB genelinde tamamen son bulabileceği sinyalini veriyor.
AB VATANDAŞLIĞI: AYRIÇILIK MI, META MI?
AB vatandaşlığı, bir üye ülkenin pasaportunu alan herkese eşsiz haklar sunuyor: 27 ülkede serbest dolaşım, iş kurma özgürlüğü, eğitim ve sağlık hizmetlerine erişim gibi çeşitli ayrıcalıklar. Ancak altın pasaport programları, bu ayrıcalıkları maddi bir alışverişe indirgerken, AB’nin “birlik” ruhuna zarar verdi. Avrupa Parlamentosu’nun 2022’de yayımladığı bir raporda, bu programların “organize suç, kara para aklama ve yolsuzluk riskini artırdığı” vurgulandı.