ABD HÜKÜMETİ KAPANDI
ABD’de federal hükümet, Senato’nun iki geçici bütçe tasarısını 60 oy barajını geçiremeyerek gece yarısı itibarıyla resmen kapandı. Cumhuriyetçilerin çoğunlukta olduğu Kongre’de, Temsilciler Meclisi’nden geçen “temiz” kısa vadeli finansman teklifi Senato’da Demokratların desteğini bulamadı. Demokratların, ekim sonuna kadar finansman ve yıl bitmeden sona erecek Affordable Care Act (Obamacare) sigorta sübvansiyonlarının uzatılmasını içeren karşı teklifleri Cumhuriyetçiler tarafından bloke edildi. Oylamaların ardından Beyaz Saray Bütçe Ofisi (OMB), kurumlara “düzenli bir kapanma planını hayata geçirme” talimatı gönderdi. OMB Direktörü Russell Vought’un mektubu, kapanmanın süresine dair belirsizliğe dikkat çekerken çalışanlardan bir sonraki mesailerinde kapanma prosedürlerini uygulamak üzere görevlerine dönmelerini istedi. Neler duracak, neler çalışacak?
KAPANMA SÜRECİ VE HİZMETLERİN DEVAMI
Kapanma, “zorunlu olmayan” federal faaliyetleri geçici olarak askıya alıyor; birçok kurum ücretli-izinsiz ayrımıyla personel planlamasını yeniden yapıyor. Sosyal Güvenlik ödemeleri, gaziler (VA) hizmetleri, FEMA operasyonları, havaalanı güvenliği (TSA) ve hava trafik kontrolü gibi kritik hizmetler devam ediyor; fakat bu alanlarda birçok çalışan maaş almadan görev yapmak zorunda kalacak ve ödemelerini kapanma sonrasında toplu olarak alacak. Kongre üyelerinin maaşları anayasa gereği ödenmeye devam ediyor; ordu ise görevde kalacak ancak maaş ödemeleri kapanma sona erene kadar gecikecek. Ekonomik veri akışı da sekteye uğruyor: Çalışma Bakanlığı, Cuma açıklanması planlanan aylık istihdam raporu da dahil olmak üzere veri yayınlarını durduracak. CDC hastalık izleme analizlerini askıya alacak, işyeri denetimleri ertelenecek ve ulusal mezarlıklarda rutin bakım gibi işlemler duracak. Ulusal Parkların açık kalıp kalmayacağı belirsiz; geçmişte personelsiz kalan parklarda tahribatlar yaşanmıştı. Öğrenci kredileri/yardımları işleyişi ve bazı sivil haklar soruşturmaları ise ciddi biçimde yavaşlayacak. Kaç kişi etkilenecek, faturası ne?
Kongre Bütçe Ofisi (CBO), kapanmanın günlük etkilerine dair notunda yaklaşık 750 bin federal çalışanın her gün zorunlu izne çıkarılabileceğini ve kapanma sonrası geriye dönük maaş ödemelerinin günlük yaklaşık 400 milyon dolar maliyet yaratabileceğini hesaplıyor. Etkilenen çalışan sayısının kapanma süresi uzadıkça kurumlara göre değişebileceği belirtiliyor. Siyasi çekişme ise devam ediyor: ‘Kim kapattı?’
Taraflar birbirlerini suçluyor. Cumhuriyetçi kanat, Demokratların sağlık sübvansiyonları ve bazı sağlık kurum kesintilerinin geri alınması gibi politika taleplerini bütçeye bağlayarak ülkeyi “rehin” aldığını savunuyor. Cumhuriyetçi lider John Thune, “Demokratlar bu gece hükümeti kapatmayı seçti, yarın birkaç Demokrat bize katılırsa hükümeti yeniden açabiliriz” şeklinde konuştu. Demokratlar ise Cumhuriyetçilerin “temiz CR” ısrarını, sağlık güvencesini zayıflatacak bir adım olarak değerlendiriyor. Azınlık lideri Chuck Schumer, “Cumhuriyetçiler iki partili görüşmeleri reddederek Amerika’yı kapanmaya sürüklüyor, halkın sağlık hizmetlerini riske atıyor” diyor. Beyaz Saray internet sitesinde “Demokratlar hükümeti kapattı” ifadesiyle önce bir geri sayım saati, sonra kapanmanın süresini ölçen bir sayaç yayımlandı. Konut ve Kentsel Gelişim Bakanlığı (HUD) sitesine eklenen ve kapanma için “radikal sol”u suçlayan kırmızı bant/pencere, kamu fonlarıyla partizan mesaj verildiği gerekçesiyle etik ihlali şikayetine konu oldu. İdare, etik uygulama ofislerinin zayıflatıldığı eleştirileriyle karşı karşıya. Piyasalar ‘şimdilik’ soğukkanlı.
PİYASALARDAKİ İLK TEPKİLER
Küresel piyasalarda ilk tepkiler sınırlı kaldı. ABD ana endeksleri salı günü yükselişle kapatırken (Dow Jones rekor tazeledi), vadeli işlemler çarşamba açılışına zayıf işaret etti. Altın, belirsizlik ortamında ons başına 3.872 dolar ile yeni bir zirve gördü; dolar endeksi de bir haftanın diplerine yakın. Asya-Pasifik borsaları karışık seyir izledi; Japonya Nikkei 225, iş dünyasındaki güven kaybıyla birlikte %1 civarı geriledi. Hindistan’da ise faiz kararı bekleniyor. Daha önce ne olmuştu? En uzunu 35 gündü.
GEÇMİŞ KAPANMALAR VE ETKİLERİ
1981’den bu yana, üç günden kısa 10 kapanma ve faaliyetleri ciddi etkileyen 4 uzun kapanma yaşandı. Son büyük kapanma, Aralık 2018–Ocak 2019 arasında 35 gün sürerek tarihin en uzunu oldu (Trump’ın ilk döneminde, “Meksika duvarı” finansmanı krizi). Clinton döneminde 1995’te 21 gün, Obama döneminde 2013’te 16 gün kapanma yaşanmıştı. Reagan yıllarında en uzunu üç gün süren birçok kısa kapanmalar oldu. Bundan sonra ne olur?
KAPANMANIN GELECEĞİ VE EKONOMİK ETKİLERİ
Kapanmanın süresi, taraflardan hangisinin ilk geri adımı atacağına ve özellikle sağlık sigortası sübvansiyonları konusunun nasıl çözüleceğine bağlı. Cumhuriyetçi liderlik, kendi geçici finansman teklifini sık sık yeniden oylatarak daha fazla Demokrat’ı yanına çekmeyi hedefliyor. Demokratlar ise halk desteğinin sağlık güvencesinden yana olduğunu vurguluyor. Kısa sürerse etkiler sınırlı kalabilir; ancak haftalar sürecek bir durgunluk, ücret aksamaları, veri boşlukları ve kamu hizmetlerinde yığılmalarla ekonomide belirsizliği artırabilir. Şu an için tek kesin olan, kapanmanın maliyetinin her gün arttığı ve çıkış yolunun hâlâ siyasi pazarlıkta gizli kaldığı.