Protesto dalgası 28 Aralık’ta başkent Tahran’da, esnaf ve dükkân sahiplerinin riyalin dolar karşısında büyük değer kaybına uğraması ve artan hayat pahalılığını protesto etmek amacıyla sokağa çıkmasıyla başladı. Hemen ardından üniversite öğrencilerinin katılımıyla ve çeşitli kentlere yayılan pazar/çarşı merkezli eylemlerle bu durum tüm ülkeye yayıldı. Doğrulanmış video analizleri, protestoların en az 17 vilayette gerçekleştiğini ve bu eylemlerin 50’den fazla şehir ve kasabada ortaya çıktığını gösteriyor. Bu sayının, doğrulanamayan görüntüler ve kapalı bölgelere bağlı olarak daha yüksek olabileceği belirtiliyor.

PROTESTOLARDAKİ YOĞUNLUK

Son günlerde dikkat çeken ana odak noktaları arasında iki hat belirginleşiyor: Tahran (Büyük Çarşı ve çevresi): Salı günü (6 Ocak) güvenlik güçlerinin biber gazı kullanmış olduğu ve “diktatöre ölüm” gibi rejime karşı sloganların duyulduğu görüntüler ortaya çıktı. Devlete yakın kaynaklar ise bu eylemleri “fiyat artışları temalı dağınık toplanmalar” olarak tanımlıyor. Batı hattı – Ilam vilayeti (Malekshahi/Abdanan/Ilam merkezi): Buradaki kalabalıklar ve sert müdahale iddiaları öne çıkıyor. Abdanan’da büyük yürüyüş görüntüleri paylaşılırken, Malekshahi’de güvenlik tesisi çevresindeki çatışmalar ve can kaybı haberleri gündeme geliyor.

ÖLÜM RAKAMLARINDAKİ FARKLILIKLAR

Yetkililer, kapsamlı bir bilanço açıklamaktan kaçınırken, bazı güvenlik personelinin öldüğünü duyuruyor. Bağımsız insan hakları örgütleri ve uluslararası ajanslar ise farklı metodolojilerle çeşitli rakamlar paylaşıyor: Bir insan hakları örgütü, son on günde en az 36 ölüm (34’ü protestocu, 2’si güvenlik güçleriyle bağlantılı) ve 2.076 gözaltı bildirdi. Başka bir ajans, 25 ölüm ve daha az gözaltı rakamlarını aktarıyor. Ortaya çıkan farklılıkların ana nedeni, aslında İran’daki saha verisine ulaşım sınırlamaları ve internet kısıtlamaları olarak kendini gösteriyor.

MÜDAHALE ŞİDDETİ ARTYOR

Protestoların en tartışmalı konularından birisi, Ilam’daki İmam Humeyni Hastanesi’ne güvenlik güçlerinin düzenlediği iddia edilen baskındır. Bir insan hakları kuruluşu, güvenlik güçlerinin hastane kompleksine girip göz yaşartıcı gaz kullanarak darp ve acaba zarar verdiği bilgisine ulaştığını bildirdi. Bu durumu uluslararası hukuk açısından bir ihlal olarak tanımlıyor. Ayrıca, başka bir haber kaynağı, hastaneye yapılan baskın görüntülerinin dolaşıma girdiğini ve yaralıların saklandığı gerekçesiyle protestocuların hedef alındığını aktarıyor.

EKONOMİK SORUNLAR

Protestoların ilk aşamasını besleyen etken, riyalin son bir yıl içerisinde yaşadığı büyük değer kaybı ve temel gıda maddelerindeki hızla artan fiyatlar oldu. Bir başka haber kaynağı, riyalin açık piyasada 1 doların 1,47 milyon riyal seviyesine kadar yükseldiğini ve bunun yanı sıra özellikle yemeklik yağ fiyatlarının bir hafta içinde üç katına çıktığını dile getiriyor. Hükümetin buna karşılık olarak sunduğu online gıda kredisi gibi desteklerin etkili olmadığı öne sürülüyor. Bunun yanı sıra, protestoların sadece ekonomik şikâyetlerle değil, yönetim karşıtı daha geniş bir çerçeveye dönüştüğü de kaydediliyor.

YETKİLİLERDEN GELEN MESAJLAR

Dini lider, protestolarla ilgili ilk kapsamlı değerlendirmesinde “isyancılara had bildirilmeli” uyarısında bulunmuştu. Yargı Erki Başkanı, geçim sıkıntısı ile ilgili talepleri dinleme sözü verse de “isyancılara” karşı hiçbir hoşgörü gösterilmeyeceğini açık bir şekilde ifade ediyor. Bu tutumun, sahada 3 Ocak’tan itibaren müdahalelerin arttığı gözlemleriyle bir bütünlük teşkil ettiği belirtilebilir.

DIŞ TEPKİLER VE GERİLİM

Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri, protesto gösterilerindeki can kayıplarından dolayı duyduğu derin üzüntüyü aktardı ve barışçı protesto hakkına vurgu yaptı. Diğer yandan, ABD Başkanı ise güvenlik güçlerinin barışçıl göstericilere saldırması durumunda ABD’nin sert tepkilerde bulunacağı uyarısında bulundu. Bu durum, İran yönetimi tarafından dış müdahale suçlamasıyla karşılandı.

GEÇMİŞİ ANDIRAN PROTESTOLAR

Bu protesto dalgası, 2022 yılında Mahsa Amini’nin gözaltında ölümü sonrası patlak veren ve hak örgütlerine göre yüzlerce kişinin hayatını kaybetmesine sebep olan kitlesel protestolarla benzerlik gösteriyor. Amini’nin yaşadığı olay da dönemin kadın eylemlerine öncülük etmiş ve artan rejim karşıtı gösterilere yol açmıştı. Bu kez ise tetikleyici faktör olarak ekonomi ve hayat pahalılığı ön plana çıkıyor. Ancak protestolardaki sloganlar ve hedefler hızla politik bir boyut kazanmış durumda ve bu durum 2022 yılındaki dinamiklerle de örtüşüyor.