Küresel tedarik zincirlerine büyük etkiler yaratan İran savaşı, ülkede yetiştirilen popüler bir kuruyemiş olan fıstığın fiyatını son sekiz yılın en yüksek seviyesine ulaştırdı.
İRAN DÜNYA İKİNCİSİ
Fıstık üretiminde dünyanın ikinci büyük ülkesi olan İran, çeşitli gıda ürünlerinde yaygın olarak kullanılıyor. Savaş, tüketici talebinin artış gösterdiği bir dönemde, mevcut arz durumunu daha da zor bir hale getiriyor.
SAVAŞTAN ÖNCEKİ DURUM ZORDU
Fıstık piyasası analisti olan Nick Moss, İran’ın fıstık ticaretinin savaş öncesinde dahi yaptırımlar ve jeopolitik sorunlar sebebiyle karmaşık bir yapıya sahip olduğunu belirtti. 2025 yılı için beklenen düşük hasat ve Ocak ayındaki hükümet operasyonları sırasında yaşanan iletişim kesintilerinin, ihracat koşullarını etkileyerek arzı daha da kısıtladığını ifade etti.
SAVAŞ ARZI AZALTMAKTA
Moss, Şubat sonlarında patlak veren savaşın mevcut durumu kötüleştirdiğini, arzın temininde güçlüklerle karşılaşıldığını belirtti. “Fıstıklar, Orta Doğu’nun önemli bir üretici, transit merkezi ve destinasyonu olması nedeniyle bölgedeki aksaklıklara karşı oldukça hassastır.” dedi.
2023 yılının sonlarında sosyal medya platformlarında viral hale gelen fıstık dolgulu “Dubai çikolata” barları, küresel fıstık tüketimini önemli ölçüde artırdı. Avrupa, Orta Doğu ve Asya’da talebi artıran bu trend, büyük gıda markalarını fıstıklı ürünler geliştirmeye yönlendirdi. Expana’nın ABD fıstıkları için belirlediği fiyatlara göre, fiyatlar 2023 yılı sonrasında iki yılda yaklaşık yüzde 30 artış gösterdi.
FİYATLARDA TARİHİ ARTIRIM
ABD Tarım Bakanlığı’nın verilerine göre, İran küresel fıstık üretiminin yaklaşık beşte birini ve ihracatın üçte birini karşılamakta. ABD ise bu rakamların yaklaşık yüzde 40’ını üretiyor. İran’daki savaşın arz üzerindeki etkileri, Expana verilerine göre fıstık fiyatlarının Mart ayında pound başına 4,57 dolara ulaşmasıyla sonuçlandı ve bu, Mayıs 2018’den bu yana en yüksek seviyeye ulaşıldığını gösteriyor.
SİPARİŞLERDE İPTAL SÜRECİ
Crown Point Ltd. şirketinin yenilebilir kuruyemiş ve bakliyat bölümünden Gyana Ranjan Das, “Savaş, nakliye şirketlerinin 2 Mart’tan itibaren Orta Doğu’ya yapılacak tüm yeni siparişleri iptal etmesine neden oldu.” ifadelerini kullandı. Ayrıca, Hindistan’a yapılan fıstık sevkiyatlarının tedarik zincirlerindeki aksamaları da etkilediğini ekledi.
MEYVE BAHÇELERİNİN DURUMU BELİRSİZ
Moss, İran meyve bahçelerine yönelik askeri saldırıların durumunu değerlendirmenin henüz erken olduğunu söylese de, Birleşik Arap Emirlikleri ve Türkiye’deki ticaret yollarına olan etkilerin kaydedildiğini belirtti. “Çatışmanın devam etmesi durumunda küresel pazarlara hangi miktarda ürünün ulaşabileceği konusunda endişeler var.” ifadelerine yer verdi.
FİYAT ARTIRIMLARI VE DEĞİŞİM
Bu durum sonucunda gıda üreticilerinin fiyatları artırması veya daha ucuz alternatiflere yönelmesi gündeme gelebilir. Das’ın belirttiğine göre, atıştırmalık üreticilerinin hammadde değişikliğini kolayca gerçekleştirmesi mümkün olsa da, fıstığı ana malzeme olarak değiştirmek daha zor bir süreç. Das, “Görünüşe göre bu yıl yaz aylarındaki dondurmalarda fıstık aroması olmayacak veya daha hafif bir aroma olacak.” açıklamasında bulundu.