Hürmüz Boğazı’ndaki kontrol mücadelesi, İran ile ABD arasındaki savaşın odak noktası haline gelmiş durumda. Son birkaç aydır hem Tahran hem de Washington üstünlüğün kendisinde olduğunu iddia ediyor ancak bu karşıt söylemler ciddi bir kafa karışıklığına yol açıyor. Mevcut veriler ise tablonun net olduğunu gösteriyor: ABD donanmasıyla boğazda devriye gezerken kritik su yolundaki kontrolünü artırıyor, İran ise bu deniz sahasındaki hakimiyetini büyük ölçüde kaybediyor.
İRAN'IN KONTROL KAYBI RAKAMLARA YANSIDI
Uydu verileri ve gemilerdeki transponder sinyallerini izleyen Kpler şirketinin verilerine göre, son iki haftada Hürmüz Boğazı’ndan geçen sıvı yük taşımacılığının yüzde 80’inden fazlası Umman rotası kullanılarak gerçekleştirildi. İran’ın şiddetle karşı çıktığı bu rota, Birleşmiş Milletler onaylı bir nakliye kanalı olarak öne çıkıyor. Yine bu geçişlerin bir kısmı, büyük olasılıkla Umman rotasını kullanan “karanlık” yani transponder sinyali kapalı geçişlerden oluşuyor. Boğazı kontrolü altında tuttuğunu ilan eden İran, Umman’ın kuzey kıyısı üzerinden bu su yolunu kullanmaya çalışan çok sayıda gemiyi hedef aldı. Buna rağmen riski göze alan çoğu gemi, ABD donanmasının koruma vaadiyle Tahran’ın taleplerini dikkate almayarak boğazdan geçmeyi seçiyor.
Kpler ham petrol analiz direktörü Homayoun Falakshahi, “İran’ın boğaz üzerindeki kontrolünü en azından kısmen kaybettiği giderek daha net görülüyor” değerlendirmesinde bulundu. Bu tablo, bir ay önceki durumla tam bir tezat oluşturuyor. Zira Kpler, o dönemde Umman rotasını kullanan neredeyse hiçbir ticari gemi trafiği gözlemlemişti. İran’ın tercih ettiği rota etrafındaki trafiğin keskin biçimde azalması, Tahran’ın ilkbaharda olduğu gibi boğazdan geçen gemilerden geçiş ücreti talep etmesini de engelliyor. ABD ile İran arasındaki mutabakat zaptının bu hafta sona ermesi, teorik olarak İran’ın yeniden geçiş ücreti almaya başlamasının önünü açtı. Ancak Kpler verilerine göre ülkenin bunu başarabildiğine dair bir gösterge bulunmuyor.
PETROL TAŞIMACILIĞINDA YENİ ROTA ARAYIŞI
Gemicilik sektöründe ise İran’ın taleplerine karşı alternatif arayışlar sürüyor. Pickering Energy Partners’ın kurucusu ve baş yatırım sorumlusu Dan Pickering, “İran’ın geçiş ücreti talebi, Orta Doğu’daki çoğu aktörün yapmak istemediği ve şimdiye kadar da yapmadığı bir şey. Umman rotası kesinlikle en mantıklı seçenek” ifadelerini kullandı. Lipow Oil Associates Başkanı Andy Lipow’a göre ise Kuveyt, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, Basra Körfezi’nden Hürmüz Boğazı üzerinden çıkış yapabilmek için en büyük petrol tankerleri olan Çok Büyük Ham Petrol Taşıyıcılarını (VLCC) kiraladı. Bu tankerler, yüklerini Umman Körfezi’ndeki tehlike bölgesinin dışında müşterilerin tankerlerine aktarıyor. İran’ın saldırılarından kaçınmak için de çoğu zaman haftalarca transponder sinyallerini kapatıyorlar. “Karanlık” olarak adlandırılan bu geçişler, Kpler gibi bazı veri takip hizmetlerinin de gözünden kaçıyor. Uydu üzerinden bazıları tespit edilebilse de geleneksel yöntemlerle takip edilmesi daha zor.
ABD'NİN KONTROL İDDİALARI VE EKONOMİK GÖSTERGELER
Öte yandan bölgede ciddi bir askeri güç bulunduran ABD, boğazdan geçen tüm gemileri gözetliyor ve petrol nakliye rakamlarının geleneksel tahminlerin belirttiğinden belirgin biçimde yüksek olduğunu raporluyor. Enerji Bakanı Chris Wright, geçen hafta yaptığı açıklamada boğazdan geçen ve çevresinden yeniden yönlendirilen petrol miktarının bir haftalık süreçte günde toplam 15 milyon varil civarında olduğunu söyledi. Bu rakam, savaş öncesindeki günde 20 milyon varillik ortalamaya oldukça yakın bir seviyeye işaret ediyor. Bunun üzerine Başkan Donald Trump, pazartesi günü ABD’nin “boğaz üzerinde tam kontrole” sahip olduğunu ilan etti. Trump’ın çatışma boyunca sık sık yinelediği bu iddia tartışmalı olmakla birlikte, İran’ın saldırılarının sürmesi ve petrol akışının hâlâ savaş öncesi seviyelerin altında kalması, ABD’nin de Hürmüz Boğazı’nda tam bir hakimiyet kuramadığını gösteriyor.
Ancak uzmanlara göre mevcut tabloda İran’ın da kontrol sahibi olduğunu söylemek güç. Pickering, “Eğer amaçları ‘yönetimde olmak’ ise, zaten en başından tam bir kontrole sahip olduklarını söyleyemem. Amaçlarının kontrol altında olduklarını doğrulatmak adına caydırıcılık sağlamak olduğu izlenimi veriyor. Bence hâlâ caydırıcılık sağlıyorlar” yorumunu yaptı. Ancak tankerlerin ABD’nin iddia ettiği kadar petrolü boğazdan geçirebildiği gerçeği, İran’ın caydırıcılığının ve Hürmüz kontrolünün birkaç ay öncesine kıyasla ciddi şekilde zayıfladığını ortaya koyuyor. Bu tabloyu daha da karmaşık hale getiren bir gelişme ise Umman ile İran arasında, ABD’nin dahil olmadığı müzakerelerin yürütülmesi. İki ülke, boğazdan serbest geçişi yeniden tesis etmek için görüşmeler yapıyor. Trump’ın hoşnutsuzlukla karşıladığı bu görüşmelerin petrol trafiğini ve su yolundaki kontrol dengesini nasıl etkileyeceği ise belirsizliğini koruyor. Lipow, konuya temkinli yaklaşılması gerektiğini belirterek “Tüm bilgileri ve manşetleri ‘dikkate alınması gereken veri’ olarak değerlendiririm. Ancak İran’ın boğaz üzerindeki kontrolünü kısmen kaybettiğini söylemek yanlış olmaz” değerlendirmesinde bulundu.