ABD ile İran arasındaki gerilim, İsrail’in askeri müdahaleleri ve Washington’un operasyona dahil olmasıyla yeni bir aşamaya sıçradı. Nükleer program sorunları ve başarılı olmayan diplomatik çabalar, tarafları açık çatışma seviyesine taşıdı. İsrail Ordusu, İran’a yönelik operasyona “Aslan’ın kükremesi” ismini verdi. ABD ve İsrail’in hedefi İran olurken, İran’dan gelen misilleme tehditleri dikkat çekti. Sürecin bu noktaya nasıl geldiği ise merak konusu oldu.
ABD’DEN ASKERİ GÜÇ YIĞINAKLARI
Washington, müzakereleri sürdürürken, Irak işgalinden bu yana Orta Doğu’ya en büyük hava gücü takviyesini gerçekleştirdi. USS Gerald R. Ford ve USS Abraham Lincoln uçak gemileri bölgeye konuşlandırılarak, savaş uçakları, yakıt ikmal tankerleri ve hava savunma sistemleri bölgeye sevk edildi. ABD, İran’dan uranyum zenginleştirmeyi durdurmasını, balistik füze programını sınırlandırmasını ve vekil güçlere verdiği desteği kesmesini talep etti. Tahran ise müzakerelerin yalnızca nükleer programla sınırlı olması ve yaptırımların kaldırılmasını şart koştu.
TRUMP’IN MÜDAHALE SÜRECİ
19 Şubat’ta ABD Başkanı Donald Trump, askeri müdahale için on gün içinde karar verme sürecine gireceğini açıkladı. İran, artan ABD askeri varlığına karşı Hürmüz Boğazı’nı geçici olarak kapatma kararı aldı. Bu kapatma, canlı atış tatbikatları gerekçesiyle gerçekleştirildi.
NÜKLEER PROGRAMIN GEÇMİŞİ
İran’ın nükleer programının kökleri 1957 yılına kadar uzanıyor. Tahran, 1980’lerde Irak ile savaştan sonra güvenliğini sağlamak amacıyla nükleer silah geliştirme kararı aldı. 1990’larda Çin ve Rusya ile ortak araştırmalar yapıldığından bahsediliyor. 2002’de, muhalif grupların Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’na bildirdiği iki nükleer tesisin varlığı ortaya çıktı. 2003’te başlayan diplomatik girişimlere rağmen, İran şeffaflık yükümlülüklerini yerine getirmedi. 2006’da Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, uranyum zenginleştirmeyi durdurması için İran’a bağlayıcı bir karar aldı. Bu yaptırımlar, İran ekonomisini ağır etkiledi.
YAPTIRIMLAR VE SONRASI
2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA), İran’a uranyum stokunu yüzde 98 azaltması ve santrifüj sayısını önemli ölçüde düşürmesi için fırsat sundu. Anlaşma 2016’da yürürlüğe girdi fakat ABD, İran’ın balistik füze faaliyetlerinin uluslararası alanda ihlal edildiğini savunarak 2018’de anlaşmadan çekildi ve yaptırımları yeniden başlattı.
BÖLGESEL ÇATIŞMALAR VE İSRAİL’LE GERİLİM
İran, Devrim Muhafızları aracılığıyla Hamas, Hizbullah, Yemen’deki Husiler ve Irak’taki Şii milislere destek vermeye devam etti. 7 Ekim 2023’te Hamas’ın İsrail’e gerçekleştirdiği saldırı ardından gerilim yükseldi. 2024’te doğrudan füze ve insansız hava aracı saldırılarına geçildi. İsrail’in İran konsolosluk binasını hedef alması ve İran’ın buna misillemesi, iki ülke arasındaki doğrudan çatışmaların önünü açtı.
ABD’NİN MÜDAHALESİ VE DALGA ETKİSİ
2025 yılında Trump’ın yeniden göreve gelmesiyle nükleer müzakere süreci yeniden başladı, ancak azami baskı politikası da sürdürüldü. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın İran’ın yükümlülüklerini ihlal ettiğini açıkladığı gün, İran gizli bir zenginleştirme tesisi açacağını duyurdu. Ertesi gün, İsrail İran’daki nükleer tesisler ve askeri hedeflere yönelik saldırılara başladı. ABD, Fordo, İsfahan ve Natanz’daki nükleer tesisleri hedef alarak bir hafta süren karşılıklı hava saldırılarında bulundu. İran, Katar’daki üsse füze saldırısıyla yanıt verdi. İki taraf arasındaki ateşkes, zaman zaman ihlal suçlamalarına rağmen genel olarak sürdürülmeye devam etti. Sonuç olarak, yüzlerce yılı kapsayan nükleer tartışmalar, yaptırımlar ve bölgesel çatışmalar bugünkü yüksek gerilim ortamını oluşturdu.