Polonya’nın Baltık kıyısındaki tatil beldesi Świnoujście’nin hemen dışında, kalın çam ve kayın ormanlarının arasında büyük bir sır saklanıyor. Wolin Adası’nın kumullarla kaplı kıyıları ve bakir doğası, buranın masum bir kaçış noktası gibi görünmesine yol açıyor. Ancak bu pastoral manzaranın altında, bir zamanlar çok gizli tutulan devasa bir sığınak kenti yatıyor. Bugün Wolin Yer Altı Şehri adıyla bilinen ve asıl adı Vineta Bataryası olan kompleks, 1936’da Naziler tarafından kıyıyı korumak amacıyla inşa edildi. Daha sonra Polonya ordusunun nükleer komuta merkezi haline geldi ve Soğuk Savaş döneminde İskandinavya’ya atom saldırısı planlarının merkezi oldu. Bugün ise herkese açık durumda ve ziyaretçiler rehberler eşliğinde bu labirent gibi sığınakları gezebiliyor.
NAZİLERİN GİZLİ SAHİL SAVUNMA HATTI
1930’lu yıllarda Nazi komutanlığı, kıyı savunması için iki ayrı batarya inşa etme kararı aldı. Świnoujście doğumlu ve bölgenin düzenli turlarını yöneten Kacper Stachula’ya göre, Goeben ve Vineta adlı bu bataryalar 1936 ile 1939 yılları arasında, İkinci Dünya Savaşı öncesinde yapıldı. Proje, üzerinde dönen toplar bulunan dört sığınak ile komuta, cephane ve altyapı için ayrılan bir diğer sığınağı içeren iddialı bir inşaat ağıydı. Naziler, Birinci Dünya Savaşı sonrasında Almanya’nın yeniden silahlanmasını yasaklayan 1919 Versay Antlaşması’na rağmen kıyıyı gizlice tahkim etti. Bugün Batı Pomeranya Voyvodalığı olarak bilinen ve Wolin Adası’nın bulunduğu bölge, İkinci Dünya Savaşı öncesinde Almanya’ya aitti ve Hitler, savaş başlamadan önce güçlü bir kıyı savunması kurmak istiyordu.
HİÇ KULLANILMAYAN ASKERİ KOMPLEKS
Kompleks, savaş sırasında ciddi bir askeri çatışmaya sahne olmadı. Stachula, İkinci Dünya Savaşı cephesinin çok hızlı ilerlemesi nedeniyle bölgenin savaş boyunca sakin kaldığını ve Nazilerin tüm kompleksi donanma okuluna dönüştürdüğünü ifade ediyor. 1945’te Rus Kızıl Ordusu sığınakları ele geçirdi. Alman ordusu, Mayıs 1945’te geri çekilirken cephaneyi havaya uçurup tüm kompleksi yok etmeye çalışsa da başarılı olamadı ve yapının büyük bölümü sağlam kaldı. Stachula, savaştan sonra kimsenin bu yeri nasıl değerlendireceğini bilmediğini, Sovyetlerin metal parçaları ve değerli eşyaları yağmaladığını, yerel halkın da geri kalanını aldığını söylüyor.
SOĞUK SAVAŞ’IN GİZLİ NÜKLEER KOMUTA MERKEZİ
1950’li yıllarda Polonya sosyalist hükümeti, olası bir Üçüncü Dünya Savaşı ihtimaline karşı burada bir acil durum komuta merkezi kurmaya karar verdi. Alan, 1955 ve 1965 yıllarında büyük çaplı modernizasyon çalışmalarından geçirildi. Polonya, 1955’te Varşova Paktı’nın imzalanmasının ardından Danimarka’ya olası bir işgal için son derece gizli planlar yapıyordu. Orman ve kumullar arasındaki uzak konumuyla mevcut Nazi sığınağı altyapısı, Polonya ve Sovyet askeri elitinin barındırılması için ideal bir komuta merkezi olarak görüldü. Başlangıçta bağımsız yapılar olan sığınaklar, Polonya ordusu tarafından ek tüneller açılarak birbirine bağlandı. Altyapı sığınakları ve yeraltı su pompaları inşa edildi ve komplekste yaklaşık bir buçuk kilometre uzunluğunda tünel ağı oluşturuldu.
ASKERİ RÜTÜBE GÖRE DÜZENLENEN ZİYARET DENEYİMİ
Kompleksin çevresi, her birine giriş için özel belge gerektiren beş güvenlik bölgesine ayrılmıştı. Burası, askerlerin aylarca yeraltında kaldığı gerçek bir yaşam alanı haline gelmişti. Günümüzde ziyaretçiler komplekse girdiklerinde anında Soğuk Savaş atmosferiyle karşılaşıyor. Gişenin yanında Sovyet yapımı bir zırhlı personel taşıyıcı, kayın ağaçlarının arasında füze gövdesi parçaları ve yakınlarda ağır hizmet tipi bir ZIL askeri kamyonu duruyor. Wolin Yer Altı Şehri özel bir müzeye ait olduğu için burada işler alışılmışın dışında yürüyor. Kompleks çok geniş olduğundan yalnızca rehber eşliğinde ziyaret edilebiliyor. Ziyaretçiler “takım” gruplarına ayrılıyor, rehberler ise sert Polonyalı ordu komutanı rollerini üstleniyor. Sıraya girme, katı komutlara uyma ve ara sıra bağırışlara maruz kalma deneyimin bir parçası.
ZAMANIN DONDUĞU YER ALTI ŞEHRİ
Ormanda ilerledikten sonra ilk sığınağın devasa kapısı gıcırdayarak açılıyor ve ziyaretçiler yeraltı askeri şehrine adım atıyor. İçeride nemli ve soğuk bir hava hakim; sıcaklık, yüzeyde ne olursa olsun 10 santigrat derece civarında sabit kalıyor. Sığınakların en çarpıcı özelliği, terk edilmiş birçok askeri kompleksten farklı olarak oturulabilir durumda olması. Telefon santralleri, eski telsiz haberleşme istasyonları, telekomünikasyon kablolama rafları ve yeşil renkte parlayan radar ekranları gibi tüm orijinal donanım yerli yerinde duruyor. Yataklı koğuşların, analog haberleşme ekipmanlarını kullanıyormuş gibi poz veren cansız mankenlerin, 1970’lerden kalma şifre çözme istasyonlarının ve teleprinter makinelerinin bulunduğu bölümlerin ardından ayrı bir mutfak, revir, yemekhane ve su deposu geliyor. Makine dairesinde devasa bir dizel motor dikkat çekiyor.
AVRUPA’NIN KADERİNİ DEĞİŞTİREBİLECEK SAVAŞ ODASI
Turun en etkileyici bölümü, Avrupa tarihinin değişebileceği komuta merkezi olan Savaş Odası’nda yaşanıyor. Burada pleksiglastan yapılmış orijinal taktik haritalar, eski bilgisayarlı masalar ve dramatik bir kırmızı telefon bulunuyor. Her şey, ordunun burayı en son kullandığı andaki haliyle korunmuş durumda. Soğuk Savaş’ın zirvesinde, Polonyalı general ve daha sonra askeri diktatör olan Wojciech Jaruzelski ile Sovyet komutanlar, İskandinavya ve ardından Avrupa’nın geri kalanının nükleer imhasını tam da bu odadan planlamıştı. Stachula’ya göre plan, NATO savunmasını delmek için Danimarka ve Batı Almanya limanlarına taktik nükleer savaş başlıkları yerleştirmek, ardından daha büyük bir taarruza geçmekti. Bu plan hayata geçirilseydi Avrupa’da tam ölçekli bir nükleer savaş başlayabilirdi. Neyse ki kırmızı telefon bu emri vermek için hiç kullanılmadı.
HÂLÂ KEŞFEDİLMEMİŞ TÜNELLER VE GİZEMLİ KAPILAR
Wolin Yer Altı Şehri, Polonya Turizm Örgütü verilerine göre ayda 3 bin ziyaretçiyle giderek daha popüler hale geliyor. Ancak bölgenin gizemleri hâlâ sürüyor. Naziler 1945’te geri çekilirken tünellerin bazı kısımlarını kalın beton duvarlarla kapatmıştı ve hâlâ keşfedilmemiş yeraltı bölümleri bulunuyor. Aşağı Silezya’daki devasa Nazi yeraltı kompleksi Projekt Riese gibi, burada da keşfedilmemiş geçitler nesneler ve muhtemelen çalınmış hazineler barındırıyor olabilir.
DOĞA İLE TARİHİN KESİŞTİĞİ NOKTADA BİR ZAMAN KAPSÜLÜ
Yarı terk edilmiş birçok askeri istasyonun aksine Wolin’e ulaşmak oldukça kolay. Komplekse bir kilometreden daha az mesafede Świnoujście Przytór tren istasyonu bulunuyor ve düzenli otobüs seferleri yapılıyor. Yaz aylarında Wolin Adası, uzun plajlarına akın eden Polonyalı tatilcilerle bir turizm merkezine dönüşüyor. Sığınak kenti, Przytór’daki beyaz kumlu sahil şeridinin hemen yanında konumlanıyor. Bölgenin en güzel plajı olan Świnoujście ise gemilere limana girişte yol gösteren, yel değirmeni şeklindeki Stawa Młyny fenerine bakıyor. Wolin Yer Altı Şehri, Nazi ve Soğuk Savaş tarihinin iç içe geçtiği benzersiz bir konumda yer alıyor ve 1970’ler ile 80’ler arasında donmuş bir nükleer silahlanma yarışı zaman kapsülü niteliği taşıyor. İronik biçimde, Avrupa’da bir nükleer savaş çıkarsa kompleks hayatta kalmak için en güvenli yer olabilir. Şimdilik ise Wolin Adası’nın ormanları ve uçsuz bucaksız plajları, ziyaretçilerin aklını olası bir kıyamet senaryosundan uzak tutuyor.