Munzur Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nden Doç. Dr. İlyas Kayaokay, şahsi kütüphanesinde bulunan ve kökeni Şam’daki Fransız Lazarist Koleji’ne uzanan bir yazma defter üzerinde yürüttüğü derinlemesine incelemeler sonucunda, Nesimi’ye ait olduğunu tespit ettiği ve hiçbir divan neşrinde daha önce yer almamış şiirlere ulaştı. 19. yüzyıl sonuna ve 20. yüzyılın başlarına ait olduğu değerlendirilen bu defterde toplamda 172 gazel bulunuyor. Bu gazellerin karşılaştırmalı analizi sonucunda altı gazelin ilk defa bu defter aracılığıyla bilim dünyasına kazandırıldığı belirlendi. Kayaokay, bu nüshanın bir misyoner koleji defterinde yer almasının, Osmanlı coğrafyasında faaliyet gösteren misyoner kurumların edebi ve kültürel metinlere olan ilgisini yansıttığını vurguladı.
DEDEFİN ORTAYA ÇIKMASI
Doç. Dr. İlyas Kayaokay, “Müstensihi meçhul özel yazmanın 19. asrın sonu ile 20. asrın başlarında istinsah edildiğini düşünüyoruz” dedi. Kayaokay, “Şam’daki Lazaristlere ait Fransız koleji menşeli olduğu açıkça görülen müstensihi meçhul özel yazmanın 19. asrın sonu ile 20. asrın başlarında istinsah edildiğini düşünüyoruz. Harfinden, kafiye harfine kadar ihtiva ettiği manzumeler, tertip düzeni ve metnin nâ-tamâm şekilde sona ermesinden anlıyoruz ki müntehabat yani seçme değildir ve nüshanın en az iki cildi daha vardır. Bu kayıp ciltlerde meçhul pek çok manzumenin olması kuvvetle muhtemeldir.” diyerek araştırmalarının detaylarını aktardı. Yazmada tespit edilen toplam 172 gazel, Türkiye ve Azerbaycan sahasında yayımlanan ulaşabildiğimiz bütün Türkçe Nesimi Divanı neşirleri ve mecmualara dayalı çalışmalarla karşılaştırıldı. Yürütülen araştırmalar sonucunda, 23 şiirin Hüseyin Ayan tarafından hazırlanmış Türkçe Divan neşrinde yer almadığı belirlendi. Ayan neşrinde bulunmayan bu şiirlerin 17’sinin Azerbaycan sahasında yayımlanan divan neşirlerinde, bir kısmının Arap, bir kısmının ise Kiril harfli ya da çeşitli şiir mecmualarında yer aldığı tespit edildi.
YENİ ŞİİRLERİN KEŞFİ
Kayaokay, “Bulunan 6 manzumenin ise Türkiye ve Azerbaycan’da yayımlanan hiçbir divan neşrinde veya şiir mecmuasında kayıtlı olmadığı belirlenmiştir. Bu altı gazel, ilk defa Lazarist defteri aracılığıyla tespit edilmiştir ki bu çok kıymetli, dikkate değer bir nüshadır. Bu yazmanın çok özel bir Lazarist kolej defterinde kayıtlı olması, istinsahın hangi saikle gerçekleştirildiği sorusunu da gündeme getirmektedir.” şeklinde konuştu. Nesimi, 14. asrın sonu ile 15. asrın ilk yarısında yaşadığı tahmin edilen ve batını bir inanç olan Hurufiliğe mensup bir mutasavvıf şairdir. Bu yüzden de asılmıştır. Kayaokay, bu nadir olan Lazarist misyoner defterinin misyonerlik faaliyetleri kapsamında mı kaydedildiği sorusunu gündeme getirdi. Mürekkebinden, kapağından ve diğer özelliklerinden dolayı çok özel bir yazma olduğunu ifade etti. Müfettişler, önemli kabul ettikleri konuları kaydettikleri biliniyor. Ancak mevcut verilerin bu soruya bir yanıt veremediğini ifade etti. Bu bilgiyle birlikte, Osmanlı coğrafyasında faaliyet gösteren misyoner kurumların edebî ve kültürel metinlerle de ilgi duyduğunu gösterdiği için ayrıca bir öneme sahip olduğu belirtiliyor.
DİVANLARIN YENİDEN GÖZDEN GEÇİRİLMESİ
Nesimi’nin Türkçe Divanı’nın problemli bir yapı arz ettiğini belirten Kayaokay, “Ulaşılabilen bütün yurt içi ve yurt dışındaki nüshaların ve hatta şiir mecmualarının da dikkate alınmasıyla divanın tenkidli metninin yeniden kurulması elzemdir.” dedi. Bu kıymetli Lazarist nüshası bu yıl içerisinde makale olarak bilim dünyasına detaylı bir şekilde tanıtılacaktır.