Ağustos ayının başında Panama Kanalı’nda onlarca gemi geçiş sırası bekliyordu ve bazıları bir haftadan uzun süredir bekletiliyordu. Bir kimyasal tanker, bir aydan fazla süredir orada mahsur kalmıştı. Ardından 10 Ağustos’ta büyük bir konteyner gemisi, geçişini hızlandırmak için 4 milyon dolar gibi çarpıcı bir ücret ödedi ve bu durum, bu meblağı ödemeye gönülsüz ya da gücü yetmeyen diğer gemileri denizde belirsiz bir bekleyişe itti.
30 konteyneri bu şanslı gemide bulunan lojistik firması Flexport, Panama Kanalı’nın Pasifik ucundaki birikmenin Hürmüz Boğazı’ndaki çatışma nedeniyle bekleme sürelerinin arttığı mayıs ayından bu yana en kötü seviyede olduğunu bildirdi. Ancak bu ticari baskı, alışılmadık derecede güçlü bir iklim olayı olan El Niño tarafından daha da derinleştiriliyor. Bu durumun faturasının tüketicilere yansıması bekleniyor.
Partisiz düşünce kuruluşu Stimson Center’ın Latin Amerika programı direktörü ve kıdemli araştırmacısı Benjamin Gedan, “Bu etkiler tedarik zincirlerinden mağaza raflarındaki tüketici fiyatlarına kadar ciddi bir dalgalanma yaratıyor” dedi.
EL NİNO PANAMA KANALI'NI VURDU
Küresel hava düzenleri, rekor kırması beklenen bu El Niño ile birlikte değişiyor; bazı bölgelerde kurak mevsim daha yağışlı, yağışlı mevsim ise daha kurak geçiyor. Bu bölgelerden biri de dünya deniz taşımacılığının yaklaşık yüzde 5’ini hareket ettiren kritik bir geçiş noktası olan Panama Kanalı. Orta Amerika ülkesini kesen 80 kilometrelik dar yapay su yolu, Atlas ve Pasifik okyanuslarını birbirine bağlıyor ve daha kısa transit güzergah sayesinde zaman ve yakıt tasarrufu sağlıyor. Kanalın en büyük kullanıcısı ABD; geçen tüm yüklerin yaklaşık yüzde 70’i ABD’ye geliyor ya da ABD’den gidiyor.
Panama Kanalı, gemileri bir merdiven gibi yükseltip alçaltabilen su dolu odacıklar olan savak sistemiyle kıstağın karşısına taşıyor. Savaklar, Gatun Gölü’nden gelen tatlı suyla besleniyor. Ancak Panama’nın 2023 ve 2024’te El Niño sırasında yaşadığı aşırı kuraklıklarda göl seviyeleri tarihi düşük seviyelere geriledi ve kanaldan geçebilecek gemi sayısı günlük 36’dan 24’e düşürüldü.
KURAKLIK SU SEVİYELERİNİ DİBİNE İNDİRDİ
Panama’nın yağışlı mevsimi mayıs ayında başladı ve aralık ayına kadar sürecek. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi, haziran ayında tarihsel olarak güçlü olması ve zirvesini ekim ile aralık ayları arasında yapması beklenen yeni El Niño’nun resmi başlangıcını ilan etti. Panama için sonuç, her zamankinden daha kurak geçen ve daha da kötüleşmesi muhtemel bir yağışlı mevsim oldu.
Panama City, 1 Mayıs’tan bu yana ortalama yağışının yüzde 75’ini aldı. Diğer bölgeler daha da kurak. Batıdaki David kenti, son 90 günde ortalama yağışının yalnızca yüzde 60’ını gördü. Panama Kanal Otoritesi, kanal havzasında mayıs ayından bu yana kümülatif yağışın tarihi ortalamanın yüzde 34 altında kaldığını açıkladı.
KANAL GEÇİŞ KURALLARI SIKILAŞTIRILIYOR
Kanal, azalan su seviyelerine uyum sağlamak için operasyonlarını değiştirmek zorunda kalıyor. Bunun bir yolu, savaklardan geçen gemilerin su çekimini ayarlamak. Su yüzeyinden geminin gövdesinin en alt noktasına kadar olan dikey mesafeyi ifade eden su çekimi, geminin suya ne kadar battığını gösteriyor. Panama Kanal Otoritesi, eylül ayında yürürlüğe girecek şekilde normal 50 feet yerine 48 feet su çekimi sınırı açıkladı. Kısa süre sonra daha fazla aşağı yönlü revizyon bekleniyor.
Daha düşük su çekimi, gemilerin kargo ağırlığını azaltması anlamına geliyor. Gemi başına daha az kargo kapasitesi, tüketiciler için daha yüksek fiyatlar demek. Bazı nakliye şirketleri bu zincirleme etkiyi şimdiden hissetmeye başladı. Akdeniz Nakliyat Şirketi, 12 Ağustos’ta su çekimi kısıtlamalarının gemi kapasitesini düşürmesi nedeniyle Panama Kanalı ek ücretini artırdığını duyurdu. Konteyner gemileri için uygulanan bu ücret, su yolundan geçişle ilgili maliyetleri dengelemeyi amaçlıyor. Şirket, artışın 12 Eylül’de yürürlüğe gireceğini ve “yeni bir duyuruya kadar” geçerli olacağını, bunun da Güneydoğu Asya, Çin, Kore ve Japonya’dan ABD’nin Doğu ve Körfez kıyılarına yapılan sevkiyatları kapsayacağını bildirdi.
GÜNLÜK GEÇİŞ SAYISI AZALTILIYOR
Yetkililer ayrıca kanaldan geçebilecek günlük gemi sayısını da düşürmeye başladı. 4 Eylül’den itibaren günde 34 geminin geçişine izin verilecek, bu sayı 15 Eylül’de 32’ye düşecek. Uzmanlar, bu azaltmanın mevcut gecikmeleri kötüleştirmesinin ve transit ücretlerini artırmasının muhtemel olduğunu söylüyor. Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi (CSIS) Amerika Programı araştırmacısı Henry Ziemer, azaltmaların önceki El Niño yıllarındaki kadar yıkıcı olmamasına rağmen “durumun daha da kötüye gitme potansiyelinin hala mevcut olduğunu” belirtti.
Maliyetleri artıran yalnızca su çekimi sınırları ve azaltılmış kapasite değil; aynı zamanda giderek pahalanan kanal açık artırma slotları da etkili. Panama Kanalı rezervasyon sistemiyle çalışıyor. Gemiler, tıpkı yolcuların uçak koltuklarını önceden ayırtması gibi, geçiş için slot rezervasyonu yapıyor. Önceden rezervasyon yaptırmayan gemiler için Kanal Otoritesi genellikle günde üç ila beş slotu açık artırmaya çıkarıyor. Hürmüz Boğazı çevresindeki gerginlikler nedeniyle kanal geçişlerine olan talebin artması, ortalama açık artırma fiyatlarını yaklaşık 100 bin dolardan yaklaşık 380 bin dolara çıkardı. Hatta bir açık artırma slotu 4 milyon dolara satıldı.
ARTAN MALİYETLER TÜKETİCİYE YANSIYOR
Uzmanlar, bu artan fiyatların önceki El Niño’lar sırasındaki tedarik zinciri aksaklıklarında olduğu gibi sonuçta tüketiciye yansıyacağı konusunda hemfikir. Bazı gemiler daha yüksek ücretlerden kaçınmak için geçişi beklemeyi tercih ederken, zaman açısından hassas kargo taşıyan gemiler muhtemelen yüksek transit bedellerini ödeyerek bu malların fiyatını artıracak. Dış İlişkiler Konseyi’nde sağlık tedarik zincirlerini izleyen kıdemli araştırmacı Prashant Yadav, Tylenol gibi ilaçların yapımında kullanılan aktif farmasötik bileşenlerin ve bazı reçeteli ilaçların büyük ölçüde Çin’den geldiğini ve Panama Kanalı üzerinden ABD Doğu Kıyısı’na taşındığını söyledi.
Geç teslimatı cezalandırabilecek çevrimiçi perakendecilerden ve e-ticaret platformlarından mal taşıyan nakliye şirketleri ile mevsimlik moda ürünleri taşıyan gemiler de sevkiyatlarını zamanında ulaştırmak için daha yüksek transit maliyetlerini üstlenebilir. Maliyet artışı yalnızca kanaldan geçen malları etkilemeyecek. Kara taşımacılığında da dalga etkisi yaratacak. Yadav, kanalda önemli gecikmeler yaşanması durumunda gemilerin kargolarını bir ABD Batı Kıyısı limanına bırakıp ülke genelinde kamyonla taşıyacağını söyledi. Bu da kara taşımacılığı arzını azaltarak karayolu nakliye maliyetlerini artıracak ve kanaldan hiç geçmemiş çok çeşitli malların fiyatını yükseltecek.
KARA TAŞIMACILIĞI VE PETROL FİYATLARI DA ETKİLENİYOR
Lojistik firması Polo 4PL’nin başkanı ve kurucu ortağı Armenak Shahbazian, ekibinin El Niño’nun kanal üzerindeki etkilerini şimdiden hissettiğini, kara taşımacılığına talebin arttığını, rotaların değiştiğini ve müşterilerine yansıtılan fiyatların yükseldiğini belirtti. Ekibi, kanal üzerinden ABD Doğu Kıyısı veya Teksas’a sevkiyat yapan ithalatçıların birçoğunun iptallerine tanık olduğunu ve bu ithalatçıların artık Los Angeles ve Long Beach’teki Kaliforniya limanlarına yönelmeyi değerlendirdiğini söyledi. Kuraklığın sevkiyatlarını etkileyeceğinden endişelenen ithalatçıların artık en ucuz seçeneğe değil, ürünlerini zamanında ulaştıracak seçeneğe baktığını ifade etti.
Shahbazian, “Demiryolunun aşırı dolu olduğu birçok iç nakliye sevkiyatında sorun yaşıyoruz” dedi ve kamyon taşımacılığı kapasitesinin de sıkışık olduğunu ekledi. “El Niño’nun yaşandığı bu dönemde tedarik zincirinde bazı darboğazlar var, şu anda bunları izliyoruz ve durumu öngörmeye çalışıyoruz” diye konuştu.
Petrol fiyatları, İran’ın Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolü konusunda katı bir tutum sürdürmesiyle şimdiden yükseliyor. ABD’ye yapılan çoğu enerji ithalatı Panama Kanalı’nı kapsamıyor, ancak ABD enerji ihracatı için durum farklı. Asya’ya giden ABD petrol ürünleri sorun yaşayabilir ve bu da eksik Orta Doğu petrolünü Amerikan ham petrolüyle ikame etmeye çalışan Asya ülkeleri için sorun haline gelebilir. Bu ülkeler her iki cephede de enerji fiyatlarında artış görebilir.
Stimson Center’dan Gedan, “Ekonomilerin Hürmüz Boğazı kriziyle ilgili artan maliyetlere uyum sağlamaya çalıştığı bir dönemde küresel tedarik zincirlerinde bir başka ciddi baş ağrısı” dedi. “Yalnızca nakliye maliyeti tüketici fiyatlarına yansımakla kalmıyor, enerjiyi daha az erişilebilir hale getirirse bu her şeyi daha pahalı hale getiriyor.”
ABD İÇİN KRİTİK ÖNEM TAŞIYOR
CSIS’ten Ziemer, ABD’nin Hürmüz Boğazı gibi darboğazlardan nispeten izole olduğunu söyledi. ABD’nin ihracat ve ithalatının çok azı Hürmüz’den geçerken, ABD’ye giden konteyner trafiğinin yaklaşık yüzde 40’ı Panama Kanalı’ndan geçiyor. Son aylarda kanal ABD için giderek daha kritik hale geldi. 10 Ağustos’ta ABD Başkanı Donald Trump, İran savaşının neden olduğu artan gaz fiyatlarına karşı koymaya yardımcı olmak için yabancı gemilerin ABD limanları arasında enerji ürünleri gibi emtiaları taşımasına izin veren muafiyeti 90 gün uzattı. Cato Enstitüsü tarafından oluşturulan takip sistemi, 11 Ağustos itibarıyla muafiyet kapsamındaki yabancı bayraklı gemilerin yaptığı 215 seferden en az 49’unun bu yolculuk için Panama Kanalı’nı kullandığını gösteriyor.
Ziemer, Panama Kanalı geçişlerinin 2023 ve 2024’teki kuraklık dönemlerindeki seviyelere düşmesi durumunda, özellikle ABD için çok daha büyük bir ekonomik aksaklığın görülebileceğini, ancak bu aksaklığın enerjiden çok cep telefonu, bilgisayar ve gıda ürünleri gibi tüketim malları için bir fiyat sorunu olabileceğini kaydetti.
KANAL OTORİTESİ'NDEN UZUN VADELİ ÇÖZÜMLER
El Niño’nun yaklaşan etkileri Panama üzerinde etkisini gösterirken Kanal Otoritesi, iklim zorlukları karşısında operasyonları daha sürdürülebilir hale getirmek için çalışıyor. Kanalın tatlı su kaynağının Panama nüfusunun neredeyse yarısı olan yakın bölgelerdeki 2 milyon kişiye de hizmet verdiği göz önünde bulunduruluyor. Rio Indio rezervuar projesi, kanalı besleyecek yeni bir göl oluşturmayı, su depolama kapasitesini artırmayı, düşük su seviyelerini hafifletmeyi ve gelecekteki kuraklıklara karşı bir güvenlik önlemi olarak hizmet vermeyi amaçlıyor. Ancak proje henüz çok erken aşamada ve inşaata başlanmadı.
Panama Kanal Otoritesi ayrıca, su yolundan geçen büyük LPG taşıyan gemilere olan ihtiyacı azaltarak yakıt taşımak için bir sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG) boru hattının inşasını da sürdürüyor. Ancak tüketiciler El Niño’nun tüm etkisiyle yüzleşmeye hazırlanırken, artan talep kanalın kendisi için tam da ihtiyaç duyduğu şey olabilir. Gedan, yoğun trafiğin kanal ve Panama için para getirdiğini, “önümüzdeki birkaç ay içinde beklenen bu zorlu dönemden önce ona bir miktar mali tampon sağlayabileceğini” söyledi.