Kazakistan’ın uçsuz bucaksız bozkırlarında eski elektrik direklerinin altından geçenler, yerde yatan ölü kuşları sık sık görür; bu manzara, tellerin vızıltısı eşliğinde her yıl binlerce kuşun yaşamına mal olur. Uzmanların tahminlerine göre bu acı son, her yıl on binlerce kuş için kaçınılmaz bir kader haline gelmiştir. Ancak bu sorun, ülke için sembolik bir öneme sahip olan bir kuş türünde çok daha kritik bir boyut kazanmıştır: Bozkır kartalı.
Kazakistan’da ulusal bir kültür ikonu olan bozkır kartalı, ülkenin bayrağında yer almakta ve eski milli marşında da adı geçmektedir. Kanat açıklığı 2,6 metreye (8,5 feet) ulaşabilen bu dev yırtıcı, Kazakistan’ın geniş otlaklarının vazgeçilmez bir parçasıdır ve küresel popülasyonunun tahminen yüzde 68-82’si üremek için Afrika, Orta Doğu, Güney ve Güneydoğu Asya’dan bu Orta Asya ülkesine göç etmektedir. Bu nedenle pek çok Kazak, bozkır kartalını kendi milli değeri olarak görmektedir. Ancak bu bozkır, kartallar için adeta bir ölüm alanına dönüşmüş durumda ve bu durum, türün hızla yok olmasına zemin hazırlıyor.
NÜFUSUN YARISI YOK OLDU
Yakın tarihli bir rapora göre, küresel bozkır kartalı nüfusunun yaklaşık yüzde 50’si üç nesilde (40-50 yıl) yok olmuştur. Bir zamanlar dünyanın en yaygın büyük yırtıcı kuşu olan bu tür, 2015 yılından bu yana nesli tehlike altında olan türler listesinde yer almaktadır. Bu dramatik düşüşün en önemli nedenlerinden biri elektrik çarpmasıdır. Ağaçların bulunmadığı bozkırda kartal, yiyecek aramak, çevreyi gözetlemek veya nadiren yuva yapmak için elektrik direklerine ya da traverslerine tüner. Kanadı veya kuyruk tüyü, kısa bir mesafe uzaklıktaki yalıtılmamış canlı bir tele temas ettiğinde ise ölüm kaçınılmaz olur.
ELEKTRİK HATLARI KARTALLAR İÇİN TUZAK OLUŞTURUYOR
Kazakistan’da milyonlarca dönümlük bozkırı kesen tehlikeli elektrik hatları, adeta birer ölüm tuzağı olarak uzanıyor. Enerji Bakanlığı verilerine göre ağ 80.000 kilometrenin (50.000 mil) üzerinde bir mesafeye yayılmış durumda. Ancak Kazakistan merkezli sivil toplum kuruluşu Biyolojik Çeşitlilik Araştırma ve Koruma Merkezi’nin (BRCC) genel müdürü Nurlan Ongarbayev, bu rakamın “gerçek durumdan önemli ölçüde düşük” olduğunu ve gerçek uzunluğun yaklaşık 200.000 kilometreye (124.000 mil) ulaşabileceğini belirtiyor. Elektrik çarpması vakaları, altyapının ahşap direklerden ve ahşap traverslerden beton direkli çelik traverslere geçiş yaptığı 1970’lerde artış gösterdi. Orta gerilim hatları ise asıl sorunun kaynağını oluşturuyor. BRCC’nin hesaplamalarına göre Kazakistan’da her 10 kilometre (6,2 mil) 6-10 kV’luk enerji hattı için her yıl dokuz yırtıcı kuş telef oluyor.
KAÇ KARTALIN ÖLDÜĞÜ TAM OLARAK BİLİNMİYOR
Kazakistan Biyolojik Çeşitliliği Koruma Derneği (ACBK) Genel Müdürü Vera Voronova, bozkırın genişliği ve kapsamlı izleme eksikliği nedeniyle elektrik çarpması sonucu ölen bozkır kartalı sayısının tam olarak ölçülemediğini söylüyor. 2008 tarihli bir araştırma, yıllık bozkır kartalı elektrik çarpması kaynaklı ölümlerinin 29.000’e kadar çıkabileceğini tahmin etmişti. Ancak Voronova, bu rakamın muhtemelen güncelliğini yitirdiği konusunda uyarıyor. Daha yeni araştırmalar yıllık ölüm sayısının daha düşük olduğunu gösteriyor; ancak bu durumun, artık ölecek daha az kartal kalmasından kaynaklandığını da ekliyor.
KÜRESEL ÜREME ÇİFTLERİ 30 BİNE DÜŞTÜ
İngiltere merkezli koruma kuruluşu Kraliyet Kuşları Koruma Derneği’nin (RSPB) tür kurtarma programı yöneticisi Jenny Weston’a göre dünya genelinde tahminen 30.000 üreme çifti kalmış durumda. Weston, Mart ayında Göçmen Türler Sözleşmesi (CMS) 15. Taraflar Konferansı (COP15) sırasında yayınlanan bozkır kartalı için küresel bir eylem planına imza attı. Bu planda, enerji altyapısından kaynaklanan elektrik çarpması ve çarpışmaların azaltılması, kazara zehirlenmelerin ve yasa dışı ticaretin önlenmesiyle birlikte “yüksek öncelikli” konular arasında yer aldı. Weston, bu tehditlerin kartalın yaşam alanının her yerinde mevcut olduğunu vurguluyor. Kazak bozkırını kartalın üreme popülasyonu için “kale” olarak nitelendiren Weston, ancak bu kalenin giderek daha tehlikeli hale geldiğini ifade ediyor. Elektrik çarpması riskinin yanı sıra bozkır kartallarının çoğunlukla yerde yuva yaptığını hatırlatan Weston, “Kazakistan, iklim değişikliğiyle birlikte bozkır yangınlarının artması açısından yüksek risk taşıyor” diyor.
BASİT ÇÖZÜM: YALITIM MALZEMESİ
Sorunun büyüklüğüne rağmen elektrik çarpmasını önlemenin yolu oldukça basit. Voronova, 2013 yılında Karaganda bölgesinde bir köyde çok sayıda ölü kartalın ve sık elektrik kesintisinin rapor edildiği bir pilot proje yürüttü. Proje kapsamında, köy çevresindeki enerji hatlarında direklerin ve traverslerin yakınındaki canlı tellerin etrafına ucuz yalıtım boruları yerleştirildi. Altı ay sonra yapılan değerlendirme, bu uygulamanın elektrik çarpması kaynaklı ölümleri yüzde 99 oranında azalttığını ortaya koydu. Voronova, 2024 yılında köye yaptığı son ziyarette yalıtım borularının hâlâ yerinde olduğunu söyledi. Weston, “İyileştirici yalıtım inanılmaz derecede başarılı olabilir” diyerek uzun ömürlülüğün bir sorun olabileceğini ancak “umarım direğin kendisinden daha uzun süre dayanacak kadar uzun ömürlü olur” ifadesini kullandı. Yakın zamanda Moğolistan ve Balkanlar’da yürütülen projelerin de yalıtımın işe yaradığına dair kanıt oluşturduğuna dikkat çekti.
DÜNYADAN BAŞARILI ÖRNEKLER VAR
Moğolistan’da da ulu doğan, elektrik çarpması nedeniyle önemli sayıda ölüm kaybı yaşadı. Birleşik Arap Emirlikleri Devlet Başkanı tarafından kurulan Mohamed Bin Zayed Yırtıcı Kuşları Koruma Fonu’nun (MBZRCF) desteğiyle 2019’dan bu yana 28.000’den fazla direğe yalıtım kapağı yerleştirildi. Fon, bunun türünün en büyük uygulaması olduğunu ve elektrik çarpması kaynaklı ölümlerin yüzde 95 oranında azaldığını bildirdi. Balkanlar’da ise Mısır akbabaları da elektrik çarpması tehdidiyle karşı karşıya. Bölgede nüfusu 70 çifte kadar düşen bu nesli tehlike altındaki tür, 2017 yılında hayata geçirilen Mısır Akbabası Yeni Yaşam projesinden destek aldı. Çok kurumlu bu proje kapsamında Bulgaristan ve Yunanistan’daki yuvaların yakınındaki yaklaşık 500 direk yalıtıldı ve kuşları uzaklaştırıcı cihazlar yerleştirildi. Üreme programı da dahil olmak üzere diğer önlemlerle birlikte popülasyon dengelendi. Weston, “Enerji altyapısı direklerinin en baştan güvenli olmasını savunmamız gereken ilk şey” diyor ve “bu, herkesin çok fazla emek harcamasını da engeller” şeklinde konuşuyor.
YASAL KORUMA VE BOŞLUKLAR
Bozkır kartalı, Kazakistan’ın çevre yasası kapsamında tam yasal koruma altında. Türün yakalanması, öldürülmesi veya rahatsız edilmesi para cezası veya tazminatla sonuçlanabiliyor. Ancak Ongarbayev’e göre bazı boşluklar mevcut ve yasaların uygulanması da oldukça zor. Ongarbayev, “Mevcut yasa metnine göre, kuşlar için tehlikeli olan enerji hatlarının işletilmesi sorumluluğu aslında bir ihlal olarak kabul edilmiyor” diyor. Bir şirketin sorumlu tutulabilmesi için bir kuşun şirketin faaliyetleri sonucu öldüğünün kanıtlanması ve yetkili devlet denetçisinin, destekleyici kanıtlarla ilgili taraftan şikayet alması gerekiyor. Ongarbayev, “Enerji hatlarının uzunluğu, yetkili kurumdaki az sayıdaki çalışan ve bütçe kısıtlamaları göz önüne alındığında, kurum enerji hatlarındaki kuş ölümlerini düzenli olarak soruşturma imkanına sahip değil” ifadelerini kullandı.
YENİ YASAL DÜZENLEMELER YÜRÜRLÜKTE
Ekoloj ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı Ormancılık ve Yaban Hayatı Komitesi Başkan Yardımcısı Andrey Kim ise bakanlığın, elektrik çarpması ve enerji altyapısıyla çarpışma sonucu kuş ölümlerini “önemli bir koruma sorunu” olarak kabul ettiğini belirtti. Kim, son yıllarda hükümetin enerji altyapısının yaban hayatı üzerindeki etkisini azaltmak için yasal çerçeveyi sürekli güçlendirdiğini söyledi. Bu kapsamda 20 Ağustos’ta yürürlüğe giren yaban hayatı koruma yasasındaki değişikliklere dikkat çeken Kim, yeni düzenlemelerin yeni inşa edilecek enerji hatlarında kuşların elektrik çarpmasını önlemeye yönelik yasal gerekliliklerin yanı sıra mevcut hatların modernizasyonu ve yeniden inşasını da kapsadığını açıkladı. Kim, yasanın ayrıca kuş koruma cihazları için teknik gerekliliklerin belirlenmesine yönelik ikincil mevzuata ve hangi enerji hatlarının kuşlar için risk oluşturduğunun tespitine olanak tanıdığını ifade etti. Kim, “Bu, Kazakistan genelinde kuş dostu altyapının uygulanması için kapsamlı bir düzenleyici çerçeve oluşturacak” dedi. Ancak tehlikeli enerji hatlarının yenilenmesi için henüz bir takvim açıklanmadığı gibi bu devasa işin kim tarafından finanse edileceği de belirsizliğini koruyor.
ŞİRKETLERDEN OLUMLU ADIMLAR GELİYOR
Yine de altyapı sahiplerinin olumlu adımlar attığına dair kanıtlar mevcut. Ongarbayev, ulusal gaz ve petrol taşımacılık şirketlerinin, bir uranyum üreticisinin ve bölgesel bir elektrik şirketinin enerji hatlarını kısmen kuş koruma cihazlarıyla donattığını söyledi. Voronova ise devlete ait demiryolu şirketi Kazakistan Temir Zholy ve Hazar Boru Hattı Konsorsiyumu’nun eski enerji hatlarının bir kısmını yalıttığını aktardı. Haziran 2025’te ise Kazakistan Enerji Grid İşletme Şirketi (KEGOC), yırtıcı kuşlar için “doğa dostu” altyapı çözümleri konusunda danışmanlık verecek olan MBZRCF ile bir mutabakat zaptı imzaladı. Voronova, Kazak kuş koruma cihazı üreticisi AVIS ile görüştüğünü ve şirketin “oldukça fazla sayıda sipariş” aldığını belirtti. Ancak koruma çalışmaları henüz kapsamlı olmaktan uzak ve kuşlar ölmeye devam ediyor. Bu durumun Kazakistan sınırlarını aşan sonuçları bulunduğuna işaret eden Voronova, “Türün iyileşmesi için yeterli koşulları sağlamak bizim ulusal sorumluluğumuzdur” diyor.