Bir hafta önce Fransa’da imzalanan mutabakat zaptının ardından ABD ile İran arasında açık savaşın sona ermesi, başlı başına bir kazanım olarak değerlendiriliyor. Washington ile Tahran arasındaki yarım asırlık düşmanlık ve bölgede paramparça olmuş barış anlaşmaları düşünüldüğünde bu ateşkes hiç de garantili değildi. Kalıcı barış müzakereleri için 14 maddelik bir çerçeve sunan mutabakat, birçok ABD’li yasa koyucunun bunu bir Amerikan yenilgisi olarak gören şüphelerine rağmen şu ana kadar ayakta kalmayı başardı.
ATEŞKESİN ARKASINDAKİ EKONOMİK GERÇEKLER
Çatışmaya yeniden dönmenin maliyetinin hem ABD hem de İran için caydırıcı olması ve her iki ülkedeki ara seçim öncesi iç siyasi rüzgarlar bu durumun temel nedenleri arasında yer alıyor. Eski Başkan Donald Trump geçen hafta daha fazla savaşın ekonomik bedelini ödemeye hazır olmadığını açıkladı. İran’ın ise temel pazarlık pozisyonundan çok fazla taviz vermeden anında fayda akışı elde etmesi, ateşkesi bozma isteğini azaltıyor. Anlaşma savaştan çıkış için bir rampa sunsa da kalıcı bir barış niteliği taşımıyor; Trump’ın zorlu siyasi kararları ertelemek için başvurduğu klasik bir zaman kazanma yöntemi olarak görülüyor.
HÜRMÜZ BOĞAZI YENİDEN TRAFİĞE AÇILDI
Mutabakattan her iki tarafın da elde ettiği somut kazanımlar bulunuyor. ABD’nin en önemli kazanımı şüphesiz İran’ın Hürmüz Boğazı’nı yeniden açması oldu. Gemi trafiği son günlerde belirgin şekilde arttı ve Çarşamba günü 70 geçiş kaydedildi. Bu rakam, savaş öncesi tipik olan 100’ün üzerindeki geçişin hâlâ altında olsa da bir önceki günün iki katından fazla. Boğaz tamamen açılmış değil; İran, yaklaşık 23 mil genişliğindeki kanalın kuzey koridorunda seyahat için izin almaya devam ediyor ve ortadaki mayınlar trafiği Umman kıyılarına yakın tek bir şeritle sınırlıyor. Perşembe günü bir kargo gemisinin İran’a ait bir insansız hava aracının saldırısına uğraması, gerginliğin sürdüğünü gösteriyor. Ancak tanker trafiğindeki artış, küresel petrol akışının normalleşmesi yönünde cesaret verici bir adım olarak değerlendiriliyor.
PETROL ŞOKU VE EKONOMİK ETKİLERİ
Boğazın kapanması tarihin en büyük petrol şokunu yarattı ve JPMorgan’a göre dünyaya rekor düzeyde 1.6 milyar varil petrol arzı kaybettirdi. Bu durum yüksek fiyatlar ve hızla azalan stoklarla birleşerek tüketici güvenini rekor seviyelere düşürdü. Eski Başkan Trump, bu sorunun “ekonomik felakete” yol açabileceğini kabul etti. Boğazın yeniden açılması bu sorunları hemen çözmeyecek. Anlaşma, gemilerin geçiş ücreti ödemeden seyretmesine sadece 60 gün süre tanıyor. Bu süre sonunda İran ve muhtemelen Umman, varil başına 1 ila 2 dolar arasında geçiş ücreti talep edebilecek ve bu da İran’a günlük milyonlarca dolarlık gelir sağlayabilecek.
İRAN’IN PETROL İHRACATI YENİDEN BAŞLADI
Boğazın yeniden açılmasının iyi haberi, İran’ın petrol satışına yeniden başlayabilmesiyle birlikte geliyor. ABD Hazine Bakanlığı’nın yaptırımları kaldırmasıyla İran artık herkese satış yapabilecek. Birçok eleştirmen, Tahran’ın hızla harap olmuş ordusunu, insansız hava aracı ve füze programlarını yeniden inşa edeceğinden endişe ediyor. Denizcilik istihbarat şirketi TankerTrackers’a göre İran, ABD’nin deniz ablukasını sonlandırmasından hemen sonra geçen hafta Hürmüz Boğazı’ndan 3.8 milyon varil petrol ihraç etmeyi başardı. Danışmanlık şirketi Rystad’ın analizine göre İran, savaş öncesine göre üçte bir oranında artışla günde yaklaşık 2 milyon varil petrol satabilecek durumda.
DONDURULAN VARLIKLAR VE YATIRIM FONU
İran, dünya genelindeki bankalarda dondurulmuş 100 milyar doların üzerindeki varlığına erişemeden kalıcı bir anlaşmayı kabul etmeyeceğini söylüyor. Mutabakat zaptı, İran’ın dondurulmuş fon ve varlıklarının merkez bankası kullanımına “tamamen açık” olacağını belirtiyor ancak zamanlama ve kapsamı detaylandırmıyor. Anlaşma ayrıca ülkenin yeniden inşasına yardımcı olabilecek 300 milyar dolarlık bir yatırım fonu oluşturmayı da öngörüyor. Bu fonun özel sektör tarafından finanse edileceği ve ABD vergi mükelleflerinden kaynak kullanılmayacağı ifade ediliyor.
DENETİM TARTIŞMALARI VE NÜKLEER MESELESİ
Eski Başkan Trump, BM nükleer denetçilerinin İran’a “Sonsuza kadar!!!” erişimine izin verileceğini söylerken, Başkan Yardımcısı JD Vance bunu “önemli bir dönüm noktası” olarak değerlendirdi. Ancak İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, Tahran’ın geçen yıl nükleer tesislerinin bombalanmasının ardından Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ile işbirliğini askıya aldığını ve Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’na ilişkin yükümlülüklerini kabul ettiğini belirtti. UAEA, mutabakatın kendisine önemli bir rol yüklediğini savunurken İran, denetimlerin nihai anlaşmaya kadar beklemesi gerektiğini söylüyor. Geçmişte uluslararası denetim ekiplerinin yetkisi ve erişim alanı konusunda yaşanan anlaşmazlıkların tekrarlanmasından endişe ediliyor.
LÜBNAN BOYUTU VE İSRAİL FAKTÖRÜ
Mutabakat, Lübnan da dahil olmak üzere tüm cephelerde askeri operasyonların derhal ve kalıcı olarak durdurulmasını öngörüyor. Ancak iç savaşlarla defalarca parçalanmış ve İsrail ile İran destekli Hizbullah arasında sürekli bir savaş alanı olan Lübnan, anlaşmanın en kırılgan ayağı olarak görülüyor. Trump’ın özellikle İsrail’deki eleştirmenleri, anlaşmanın İran’ın aylardır süren İsrail saldırılarıyla zayıflamış vekil gücünü onarmasına izin vereceğinden endişe ediyor. İran, Trump’a Lübnan’ı dahil ettirerek İsrail’in askeri harekatını sınırlaması için Başbakan Binyamin Netanyahu’ya baskı yapmayı hedefliyor. Ancak İsrail, anlaşmayla bağlı olmadığını düşünüyor ve geçmişteki İsrail-Hizbullah ateşkesleri genellikle başarısız oldu. İran’ın elinde boğazı yeniden kapatma tehdidi gibi güçlü bir kozunun bulunduğu da unutulmuyor.