Bir hafta önce Fransa’da imzalanan mutabakat zaptı ile ABD ve İran arasındaki açık savaş hali sona erdi ve bu durum, iki ülke arasında yarım asırlık nefret ve bölgedeki barış anlaşmalarının kırılgan geçmişi göz önüne alındığında başlı başına bir kazanım olarak değerlendiriliyor. Kalıcı bir barış için müzakerelere zemin hazırlayan 14 maddelik bu çerçeve anlaşması, birçok ABD’li yasa koyucunun “Amerikan yenilgisi” olarak nitelendirdiği endişelere rağmen ayakta kalmayı başardı. Bunun temel nedeni, hem ABD hem de İran için çatışmaya geri dönmenin maliyetinin çok yüksek olması ve bu durumun, ara seçimler öncesinde her iki ülkede de etkili olan iç siyasi rüzgarlarla birleşmesi. Başkan Donald Trump geçtiğimiz hafta daha fazla savaşın ekonomik bedelini ödemeye hazır olmadığını açıklarken, İran’ın da temel müzakere pozisyonundan fazla bir şey vermeden anında fayda akışı elde ettiği bir ortamda ateşkesi bozmak için bir nedeni bulunmuyor.
BOĞAZIN YENİDEN AÇILMASI KÜRESEL PETROL AKIŞINI NORMALLEŞTİRİYOR
Anlaşma savaştan çıkış için bir yol haritası sunsa da kalıcı bir barış vaat etmiyor; Trump’ın zorlu siyasi kararları erteleyerek zaman kazanmak için başvurduğu klasik bir yöntem olarak görülüyor. Yine de her iki taraf için de faydalar ortaya çıkmaya başladı. ABD’nin mutabakat zaptından elde ettiği en somut kazanım, İran’ın Hürmüz Boğazı’nı yeniden açması oldu. Kpler verilerine göre, Çarşamba günü boğazdan 70 geçiş yapıldı ve bu sayı Salı gününün iki katından fazla olsa da savaş öncesi tipik 100’ün üzerindeki geçiş sayısının hâlâ altında. Boğaz tam olarak yeniden açılmış değil; İran, yaklaşık 37 kilometre genişliğindeki kanalın kuzey koridorunda seyahat için izin talep etmeye devam ediyor ve ortadaki mayınlar trafiği Umman kıyılarına yakın tek bir nakliye şeridine sıkıştırıyor. Perşembe günü bir kargo gemisinin İran insansız hava aracı tarafından vurulması, gerilimin sürdüğünü gösterirken, bu olay savaştan bu yana Basra Körfezi’nde mahsur kalan binlerce denizcinin tahliye operasyonunu da aksattı. Ancak artan tanker trafiği, küresel petrol akışının normalleşmesi yolunda umut verici bir adım olarak değerlendiriliyor. JPMorgan’a göre boğazın kapanması tarihin en büyük petrol şokunu yaratarak dünyaya rekor seviyede 1,6 milyar varil petrol arzı kaybettirdi ve bu durum, yüksek fiyatlar ve ciddi oranda azalan petrol stoklarıyla tüketici güvenini dip seviyelere düşürdü. Trump geçtiğimiz hafta bu durumun “ekonomik felakete” yol açabileceğini ve kendisini Büyük Buhran dönemi Başkanı Herbert Hoover ile karşılaştırmalara maruz bırakabileceğini kabul etti. Boğazın yeniden açılması bu sorunları hemen çözmeyecek, ayrıca gemilerin geçişine izin veren ücretsiz geçiş anlaşması imzalandıktan sonra sadece 60 gün geçerli olacak. Bu sürenin sonunda İran (ve muhtemelen Umman) varil başına 1 ila 2 dolar arasında değişen geçiş ücretleri talep edebilecek ve bu da İran’a günlük milyonlarca dolarlık bir gelir sağlayabilecek.
İRAN PETROL İHRACATINA YENİDEN BAŞLIYOR
Boğazın yeniden açılmasıyla ilgili iyi haber, İran’ın yeniden petrol satmaya başlayabilmesi anlamına geliyor. ABD Hazine Bakanlığı yaptırımları kaldırdığı için İran, savaş öncesinin aksine artık herkese satış yapabilecek. Birçok eleştirmen, İran’ın kısa sürede harap olmuş askeri gücünü yeniden inşa etmeye, drone ve füze programlarını tazelemeye ve Hizbullah ile Yemen’deki Husileri de içeren vekil ağının tehdidini canlandırmaya çalışacağından endişe ediyor. İran, Hürmüz Boğazı’ndan geçen hafta 3,8 milyon varil petrol ihraç ederek yeniden sevkiyata başladı ancak şu ana kadar Çin dışında bir ülkeye satış yaptığına dair çok az kanıt var. Denizcilik istihbarat şirketi TankerTrackers’a göre İran, ABD’nin deniz ablukasını sonlandırmasının hemen ardından faaliyetlerini önemli ölçüde artırdı. Danışmanlık şirketi Rystad’ın jeopolitik analiz başkanı Jorge León’a göre İran, savaş öncesine göre yaklaşık üçte bir daha fazla olan günde yaklaşık 2 milyon varil petrol satabilir ve bu satışlar yasal hale geldiği için artık yüksek indirimler yapmak zorunda kalmayacak. İran, uzun vadeli bir anlaşmaya ancak dünya çapındaki bankalarda dondurulmuş olan 100 milyar doları aşkın varlığına erişim sağladıktan sonra razı olacağı konusunda ısrarcı. ABD’li yetkililer ise dondurulmuş fonların, İran taahhütlerini yerine getirene kadar serbest bırakılmayacağını belirtti. Mutabakat zaptı, dondurulmuş fon ve varlıkların İran Merkez Bankası’nın kullanımına “tamamen açık” hale getirileceğini ancak zamanlama ve kapsam hakkında detay vermiyor. Anlaşma ayrıca ülkenin yeniden inşasına yardımcı olabilecek 300 milyar dolarlık bir yatırım fonu kurulmasını da öngörüyor; bu fonun özel sektör tarafından finanse edileceği ve ABD vergi mükelleflerinden kaynak kullanılmayacağı belirtiliyor.
DENETİM VE NÜKLEER MESELESİ BELİRSİZLİĞİNİ KORUYOR
Trump G7 toplantısında, diğer ülkelerin ve finansörlerin İran ekonomisinin yeniden inşasına yatırım yapabileceğini ancak yabancı yatırımcıların bir süre daha önemli bir ilgi göstereceğinden şüphe duyduğunu söyledi. Anlaşma, İran’a dünyanın geri kalanıyla serbestçe ticaret yapma imkânı vermek için yaptırımları kaldıran nihai bir anlaşmayı öngörüyor. Bazı yabancı finans kurumları İran’la iş yapmaya daha istekli olabilir ancak birçoğu, ABD Hazine Bakanlığı belirli işlemler için özel lisanslar çıkarmadıkça tereddüt edecektir. Önemli bir uyarı ise Trump’ın yaptırımları tek taraflı olarak kaldırma yetkisinin ne kadar olduğunun net olmaması; şüpheci bir Kongre’nin bazı yaptırım hafifletmelerini onaylaması gerekebilir. Trump, BM nükleer denetçilerine İran’a “Sonsuza!!!” kadar erişim izni verileceğini duyururken, Başkan Yardımcısı JD Vance bu durumu “büyük bir kilometre taşı” olarak nitelendirdi. Ancak gerçek daha karmaşık; İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, Tahran’ın sadece Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’na (NPT) olan yükümlülüklerini kabul ettiğini, geçen yıl ABD bombardımanının ardından Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ile iş birliğini askıya aldığını ima etti. UAEA, mutabakat zaptının kendisine kilit bir rol vermesi gerektiğini savunurken, İran ise herhangi bir denetimin nihai bir anlaşmayı beklemesi gerektiğini belirtiyor. Uluslararası denetçiler konusundaki anlaşmazlıklar, ABD ile Saddam Hüseyin’in Irak’ı ve daha yakın zamanda İran arasında yıllarca süren ihtilaflara yol açmıştı. İran’ın eski oyun kitabını yeniden devreye sokması neredeyse kesin görünürken, İran’ın uyumunu izlemek için katı doğrulama prosedürlerinden yoksun nihai bir anlaşmanın geçerliliği sorgulanıyor.
LÜBNAN CEPHESİ VE İSRAİL FAKTÖRÜ
Mutabakat zaptı, Lübnan da dahil olmak üzere tüm cephelerde askeri operasyonların derhal ve kalıcı olarak durdurulmasını gerektiriyor. Ancak iç savaşla defalarca parçalanan ve İsrail ile İran destekli Hizbullah arasında sürekli bir savaş alanı olan Lübnan, anlaşmanın en kırılgan ayağı olabilir. Trump’ın özellikle İsrail’deki eleştirmenleri, anlaşmanın İran’ın aylardır süren İsrail saldırılarıyla zayıflamış vekil gücünü onarmasına etkili bir şekilde izin vereceğinden endişe ediyor. Trump’ı Lübnan’ı da dahil etmeye ikna eden İran, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’yu askeri faaliyetlerini kısıtlaması için baskı altına alabilir. Ancak İsrail kendisini anlaşmayla bağlı görmüyor; geçmişte İsrail-Hizbullah ateşkesleri genellikle başarısız olurken, mutabakat zaptı öncesinde İsrail güçleri son çeyrek yüzyılın en derin Lübnan işgallerini gerçekleştirdi. Trump yönetimi ve Netanyahu ekibi, savaşın sona ermesiyle ilgili ham duygularını gizlemezken, İsrail’in Lübnan ve Orta Doğu genelinde kendi güvenliğini korumak için hareket özgürlüğünde ısrar etmesi, ABD-İran görüşmeleri derinleştikçe Trump’ın otoritesini test edecek. İran’ın boğazı kapatma tehdidini her zaman masada tutacağı da unutulmamalı.